“Süni intellekt artıq gələcəyin deyil, bu günün əsas inkişaf amilidir. Eyni zamanda, süni intellektin dövlətlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində rolu artmaqdadır və artıq mərkəzi yer tutur”- bu fikirlər iyunun 29-da Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclasında Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın çıxışı zamanı səslənmişdir. Əvvəllər, milli təhlükəsizlik sərhəd məntəqələri və hərbi şəxslərlə xarakterizə olunurdusa, amma bu gün həyatımızın çox hissəsi - şəxsi yazışmalardan və kommunal xidmətlərdən tutmuş qatarların və bank sistemlərinin idarə olunmasına qədər - onlayn rejimə keçdiyindən dövlət sərhədləri görünməz hala gəlmişdir. Məhz buna görə də Azərbaycan kütləvi rəqəmsal texnologiyaları inkişaf etdirməklə dövlət sirlərini, özəl biznesləri və hər birimizin şəxsi məlumatlarını qoruya bilən ultra güclü və etibarlı bir qalxan yaratmaq vəzifəsini qarşısına qoymuşdur.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası sadəcə yeni koordinasiya orqanının fəaliyyətə başlaması deyildi. Bu iclas göstərdi ki, ölkənin rəqəmsal transformasiyası keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçir və dövlət siyasətinin ən mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilir. Xüsusilə diqqət çəkən məqam isə bu prosesin rəhbərliyi məhz Mehriban Əliyevaya həvalə olunmasıdır. Uzun illər ərzində onun fəaliyyəti cəmiyyət üçün ən həssas və əhəmiyyətli sahələrlə - təhsil, səhiyyə, sosial siyasət, mədəniyyət, tarixi irsin qorunması və humanitar təşəbbüslərlə bağlı olub. Ölkənin modernləşdirilməsi ilə bağlı bir çox genişmiqyaslı layihələr onun birbaşa iştirakı və dəstəyi ilə həyata keçirilmişdir. Bu gün həmin təcrübə dövlətin rəqəmsal transformasiyası prosesində mühüm üstünlüyə çevrilir.
Süni intellekt, rəqəmsal platformalar və müasir texnologiyalar dünya iqtisadiyyatının əsasını təşkil edərək ölkələrin rəqabət qabiliyyətini və yeni qlobal sistemdə tutduqları yeri müəyyən edir. Belə şəraitdə texnoloji gerilik qaçılmaz olaraq iqtisadi artım tempinə, investisiya cəlbediciliyinə, dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətinə və hətta milli təhlükəsizliyə təsir göstərir. Buna görə də Azərbaycan üçün rəqəmsal transformasiya sürətlə dəyişən dünyada mövqelərini qorumaq və gücləndirmək imkanı verən strateji zərurətdir. Bu gün aparıcı dövlətlər anlayırlar ki, məhz bu texnologiyalar yaxın onilliklərdə iqtisadiyyatların rəqabət qabiliyyətini müəyyən edəcək və buna görə də süni intellekt sahəsində öz həllərinin yaradılmasına böyük resurslar yatırırlar.
Birinci Vitse-prezidentin çıxışında qeyd etdiyi kimi, bu ilin fevral ayında Prezident İlham Əliyev ölkənin yeni rəqəmsal inkişaf strategiyasına həsr olunmuş iclasa sədrlik etdi və onun göstərişlərinə əsasən genişmiqyaslı Fəaliyyət Planı təsdiq edildi. Dövlət rəqəmsallaşdırma, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik və innovasiya ekosisteminin hərtərəfli inkişafını təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş növbəti üç il üçün xüsusi Yol Xəritəsi müəyyən edib. Yeni yaradılmış Şuranın əsas vəzifəsi müxtəlif qurumların fəaliyyətini əlaqələndirmək, vahid yanaşma hazırlamaq və bütün qərarların vaxtında və effektiv şəkildə həyata keçirilməsini təmin etməkdir.
İslahat sadəcə texnologiya naminə yeni texnologiyaların tətbiqindən daha çox şeyə yönəlib. Mehriban xanımın sözlərinə görə, dövlətin əsas məqsədi ölkə iqtisadiyyatına güclü təkan vermək, müasir innovasiya ekosistemi yaratmaq, yerli və xarici investisiyaları cəlb etmək, yerli startaplara hərtərəfli dəstək vermək və daha effektiv dövlət idarəetmə sistemi yaratmaqdır. Bu yeni arxitekturada süni intellekt artıq uzaq gələcək kimi deyil, bugünkü inkişafın əsas amili kimi qəbul edilir. Eyni zamanda, onun milli təhlükəsizliyin təmin edilməsindəki rolu sürətlə artır və mərkəzi rol oynayır. Aparıcı ölkələrdə süni intellektin gözləniləndən daha sürətlə inkişaf etməsi təkcə yeni imkanlar deyil, həm də Azərbaycanın tam hazır olmalı olduğu yeni təhdid və çətinliklər yaradır, bu çətinliklər xüsusilə kibertəhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi sahələrində özünü göstərir.
Hər hansı bir böyük dəyişiklik həmişə qanunlarla başlayır və texnologiya sektoru da istisna deyil. Əvvəllər internet qaydaları tez-tez texnoloji irəliləyişlərlə ayaqlaşa bilmirdi və təhlükəli boşluqlar yaradırdı. İndi isə Azərbaycan qanunvericiliyini yeniləyir və rəsmi olaraq konsepsiyalar təqdim edir ki, bunlar olmadan müasir dünyanı təsəvvür etmək mümkün deyil. Qanunlar ilk dəfə olaraq kiberməkan, kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal təhdidlərə qarşı dayanıqlılıq və hətta kibergigiyena kimi terminləri - başqa sözlə, hər bir istifadəçi üçün əsas təhlükəsizlik qaydalarını aydın şəkildə müəyyən edir. Bu, dövlətə risklərin idarə olunmasını və kibercinayətkarlarla mübarizəni daha asanlaşdıracaq vahid və sərt standartlar müəyyən etməyə imkan verir.
Yeni qanunların həqiqətən təsirli olmasını təmin etmək üçün Azərbaycan rəqəmsal təhlükəsizlik idarəetmə sistemini tamamilə yenidən qurur. Əvvəllər müxtəlif qurumlar özlərini müstəqil şəkildə müdafiə edirdilər ki, bu da ümumi effektivliyi azaldırdı. İndi isə ölkənin bütün rəqəmsal müdafiəsinə vahid mərkəzi qurum - Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin nəzdində yaradılmış Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyi cavabdehdir. Bu qurumun daxilində bir neçə ixtisaslaşmış mərkəzdən ibarət güclü bir komanda toplanır. Bir mərkəz şəbəkəni 24/7 izləyəcək və hücumları aşkarlayacaq, digəri dərhal hadisələrə reaksiya verəcək və onların nəticələrini azaldacaq, üçüncüsü isə rəqəmsal sübutları təhlil edəcək və yeni təhdidləri proqnozlaşdıracaq. Bu vahid sistem qiymətli vaxt itirmədən əlaqələndirilmiş və sürətli hərəkətə imkan verəcək.
Dövlət insanların həyatına birbaşa təsir edən vacib infrastrukturun qorunmasına xüsusi diqqət yetirir. Bu, banklara, sığorta şirkətlərinə, enerji şəbəkələrinə və nəqliyyat sistemlərinə aiddir. Buna görə də, bütün vacib müəssisələr üçün sərt qaydalar tətbiq olunur.
Bu gün Azərbaycan süni intellekt və proaktiv təhlükəsizlik texnologiyalarına üstünlük verir. Xüsusi ağıllı alqoritmlər böyük internet trafik axınlarını real vaxt rejimində təhlil edəcək və gizli təhdidləri zərər verməzdən əvvəl müəyyən edəcək. Bu məqsədlə, dövlət qurumlarının və özəl şirkətlərin yeni viruslar haqqında məlumatları dərhal paylaşa biləcəyi vahid milli platforma yaradılır. Eyni zamanda, vacib dövlət məlumat bazalarının Hökumət Buluduna (G-Cloud) köçürülməsi davam edir, burada məlumatlar mərkəzləşdirilmiş şəkildə qorunur və fərdi agentlik serverlərindən daha təhlükəsizdir.
Lakin, hətta ən bahalı proqram təminatı və ağıllı alqoritmlər belə, adi istifadəçi fırıldaqçılara qapı açsa, faydasız olacaq. İnsan amili tez-tez adi insanların diqqətsizliyindən istifadə edən kibercinayətkarların əlində əsas silah olaraq qalır. Bu səbəbdən, islahat dövlət təhsilinə və işçi qüvvəsinin inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə diqqət yetirir. Ölkənin yüksək ixtisaslı məlumatların qorunması üzrə mütəxəssislər yetişdirə bilməsini təmin etmək üçün Azərbaycan universitetlərində və kolleclərində beynəlxalq təlim proqramları tətbiq olunur. Eyni zamanda, hökumət hər yaşdan olan adi vətəndaşlar üçün rəqəmsal savadlılıq proqramlarını icra edir. Əsas kibergigiyena təlimi insanların fırıldaqçıların qurbanı olmamalarına kömək edəcək və hər bir istifadəçini ümumi təhlükəsizlik sisteminin şüurlu iştirakçısına çevirəcək. Burada vacib məsələ, təhsil sisteminin rəqəmsallaşdırılması, elektron təhsil xidmətlərinin genişləndirilməsi və tədris prosesinin rəqəmsal transformasiyasıdır. Və bununla bağlı, bir sıra layihələr həyata keçirilir. "Rəqəmsal məktəb" "Rəqəmsal bacarıqlar" və "STEAM Azərbaycan" layihələri vasitəsilə elektron təhsil xidmətlərinin genişləndirilməsi və tədris prosesinin rəqəmsal transformasiyası, həmçinin şagirdlərin rəqəmsal bacarıqlarının inkişafının və insan kapitalının gücləndirilməsinə nail olunacaqdır.
Bu iddialı məqsədlərə çatmaq üçün bütün dövlət qurumlarının birgə, proaktiv və effektiv işi tələb olunur. Ölkə rəhbərliyi Azərbaycanı rəqəmsal inkişaf və süni intellekt sahəsində regionda lider ölkəyə çevirməyi hədəfləyir. Bunun üçün qabaqcıl beynəlxalq və xarici təcrübələrin diqqətlə öyrənilməsi və ən uğurlu qlobal modellərdən istifadə edilməsi tələb olunur. Lakin Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevanın vurğuladığı kimi, bu sahədə bütün qərarlar mütləq şəkildə Azərbaycanın milli maraqlarına və daxili ehtiyaclarına cavab verən amillər nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir. Nəticədə, bütün bu addımlar — yeni qanunlardan və nazirlik qurumlarının yaradılmasından tutmuş adi vətəndaşların təliminə qədər — Azərbaycanın rəqəmsal ekosistemini güclü, sabit, suveren və istənilən xarici böhranlardan tam qorunmuş vəziyyətə gətirməyə kömək edəcəkdir.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin komitə sədri,
professor
jpg_1782946307.jpg)
jpg_1783338252.jpg)
