Naxçıvandan türk dünyasına uzanan böyük yol

3 oktyabr 2009-cu ildə Naxçıvanda imzalanan saziş türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın institusional əsaslarını qoydu

Bu bir reallıqdır ki, eyni kökdən gələn xalqların mənəvi bağlılığını sərhədlər və dövlətlər müəyyən etməyib. Onları bir-birinə bağlayan dil, mədəniyyət, ortaq yaddaş və mənəvi dəyərlər zamanın dəyişən şərtlərindən daha uzunömürlü olub. Xəritələr dəyişib, dövlətlər yaranıb və ya süqut edib, nəsillər bir-birini əvəzləyib, lakin eyni kökdən gələn xalqların yaddaşı silinməyib. Türk dünyasının çoxəsrlik tarixi də məhz belə bir mənəvi bağlılığın, ortaq yaddaşın və eyni kökdən gələn xalqların tarixidir. Bu gün həmin tarixin qarşısında yeni bir səhifə açılıb.

Oktyabrın 3-ü  təqvimdə adi bir gün deyil. 2009-cu ilin bu günündə Naxçıvan Sazişinin imzalanması ilə türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın institusional əsasları qoyuldu. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstanın yaratdığı bu əməkdaşlıq platforması sonrakı illərdə Özbəkistanın qoşulması ilə daha da genişlənərək, 2021-ci ildə Türk Şurasının adı Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə əvəz olundu. Bu gün təşkilatın 5 üzv dövləti və 4 müşahidəçisi var. Onun Katibliyinin İstanbulda fəaliyyət göstərməsi isə coğrafi və tarixi baxımdan da rəmzi məna daşıyır. Beləliklə, 3 oktyabr bir sənədin imzalandığı tarixdən daha böyük məna qazanıb. Bu tarix Türk Dövlətləri Əməkdaşlıq Günü kimi ortaq yaddaşa daxil olub. Burada söhbət təkcə dövlətlərarası münasibətlərdən yox, eyni zamanda əsrlərin o tayından gələn mənəvi yaxınlığın müasir dünyanın siyasi, iqtisadi, elmi və texnoloji reallıqları ilə birləşdirilməsindən gedir.

Türk birliyi haqqında danışarkən keçmişi xatırlamamaq mümkün deyil. Orxon kitabələrindən Dədə Qorquda, Mahmud Kaşğaridən Nizami və Nəsimiyə, Əlişir Nəvaidən Füzuliyə, böyük türk dövlətçilik ənənələrindən XX əsrin milli dövlətçilik düşüncəsinə qədər uzanan böyük bir mənəvi xətt var. Bu xətt müxtəlif coğrafiyalarda fərqli dövlətlərin tarixini yaşatsa da, onların arasında ortaq bir mədəni yaddaş yaradıb. XXI əsrin türk birliyi yalnız keçmişi xatırlamaqla məhdudlaşa bilməz, həm də tarixə hörmət, gələcəyə məsuliyyətlə yanaşmağı tələb edir. Bu gün türk dövlətlərinin qarşısında duran əsas məsələ ortaq tarixi sərvəti müasir inkişafın real imkanlarına çevirməkdir. Bunun üçün siyasi dialoq, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat, enerji, rəqəmsal texnologiyalar, elm, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və humanitar əlaqələr bir-birini tamamlamalıdır.

Son illər  Türk Dövlətləri Təşkilatının keçdiyi yol göstərir ki, bu istiqamətdə təkcə arzular deyil, konkret mexanizmlər də formalaşır. Təşkilatın əməkdaşlıq gündəliyi iqtisadiyyat və ticarətdən nəqliyyata, təhsildən səhiyyəyə, kənd təsərrüfatından rəqəmsallaşmaya, innovasiyadan enerji və təhlükəsizliyə qədər 40-dan çox sahəni əhatə edir. Bu, sadəcə, mədəni yaxınlıq platforması deyil, çoxşaxəli dövlətlərarası əməkdaşlıq sistemidir. Bu məsələdə Azərbaycanın rolu xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan müstəqilliyinin ilk illərindən türk dünyası ilə münasibətləri xarici siyasətin mühüm prioriteti kimi müəyyənləşdirib. Son illərdə bu istiqamətdə atılan addımların miqyası daha da genişlənib. Prezident İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının gücləndirilməsi istiqamətində irəli sürdüyü təşəbbüslər təşkilatın gündəliyinin formalaşmasına təsir edən mühüm amillərdən biri kimi görünür. Bunun ən konkret nümunələrindən biri Şuşada keçirilən görüşdür. 2024-cü il iyulun 6-da Türk Dövlətləri Təşkilatının dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşünün Şuşada keçirilməsi, sadəcə, diplomatik tədbir deyildi. Tarixi və mədəniyyət yükü daşıyan bir şəhərin türk dünyasının liderlərini bir araya gətirməsi simvolik məna ilə yanaşı, siyasi məzmun da daşıyırdı. Məhz həmin görüşdə Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə dövlət başçılarının ildə bir dəfə qeyri-rəsmi formatda görüşməsinin davam etdirilməsi ideyası dəstəkləndi. Şuşa Bəyannaməsində türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, müdafiə sənayesi, humanitar, təhsil və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi vurğulandı. Bu təşəbbüsün əhəmiyyəti ondadır ki, dövlətlər arasında münasibətlər ildə bir dəfə keçirilən rəsmi Zirvə toplantıları ilə məhdudlaşmır, həm də müntəzəm qeyri-rəsmi görüşlər liderlərə daha çevik fikir mübadiləsi aparmaq, regional və qlobal proseslərə münasibət bildirmək və ortaq maraqları müzakirə etmək imkanı yaradır. Prezident İlham Əliyevin 2026-cı ilin sentyabrında Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin toplantısında qeyd etdiyi kimi, məhz Azərbaycan bu cür qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsini təşviq edib.

Azərbaycanın təşkilat daxilindəki rolu 2025-ci ildə daha bir mühüm mərhələyə çatdı. 2025-ci il oktyabrın 7-də Qəbələdə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının XII Zirvə görüşünün sonunda sədrliyin Azərbaycana keçməsi ölkəmizin türk dünyası ilə bağlı diplomatik fəaliyyətinin yeni mərhələsini açdı. Həmin Zirvə görüşündə təşkilatın 40-dan artıq sahədə çoxtərəfli əməkdaşlığı əlaqələndirdiyi qeyd edildi. Dövlətimizin başçısının Qəbələdəki çıxışında diqqətçəkən məqamlardan biri də Azərbaycan tərəfindən TDT Katibliyinin fəaliyyətinə 2 milyon dollar həcmində maliyyə töhfəsinin verilməsi idi. Azərbaycan türk dövlətləri arasında iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi məqsədi ilə Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan və Qırğızıstanla müxtəlif investisiya mexanizmləri formalaşdırıb. Dövlətimizin başçısının bildirdiyinə görə, ölkənin qardaş dövlətlərin iqtisadiyyatına yatırdığı investisiyaların ümumi həcmi 20 milyard ABŞ dollarını keçib. 

Türk birliyinin iqtisadi gələcəyi yalnız investisiya rəqəmləri ilə ölçülməməlidir, həm də onun həqiqi iqtisadi gücü dövlətlərin bir-birinə nə qədər asan bağlanmasından asılıdır. Burada Orta dəhlizin xüsusi əhəmiyyəti var. Xəzərin üzərindən keçərək Mərkəzi Asiyanı Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən Trans-Xəzər Beynəlxalq "Şərq-Qərb" Orta dəhlizi türk dünyasının coğrafi üstünlüyünü iqtisadi üstünlüyə çevirmək imkanına malikdir. Bunun üçün yalnız yollar və dəmir yolları kifayət deyil, eyni zamanda gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqəmsal sənədləşmə, vahid standartlar, logistika mərkəzlərinin əlaqələndirilməsi və yükdaşımaların sürətləndirilməsi də lazımdır. TDT çərçivəsində e-Permit sisteminin tətbiqi və 2026-cı ildə e-CMR üzrə əməkdaşlıq barədə anlaşmanın imzalanması bu istiqamətdə atılan praktiki addımlardır. Əgər bu proses ardıcıl davam etdirilərsə, türk dünyası sadəcə böyük bir coğrafi məkan deyil, eyni zamanda Asiya ilə Avropa arasında mühüm iqtisadi və logistika körpüsünə də çevrilə bilər.

Türk birliyinin ən böyük sərvəti neft, qaz, qızıl, nəqliyyat yolları və bazarlar deyil, insandır. Buna görə də elm və təhsil sahəsində əməkdaşlıq türk dünyasının uzunmüddətli gələcəyinin əsasını təşkil edir. Bu sahədə də real mexanizmlər mövcuddur. Türk Universitetlər Birliyinin - TURKUNİB-in üzvlərinin sayı 2025-ci ilin oktyabrına 170 universitetə çatıb. Orhun mübadilə proqramı tələbə və akademik heyətin ölkələr arasında hərəkətinə imkan yaradır. 2026-cı ildə isə türk dünyası Ali Təhsil Məkanının yaradılması, diplomların qarşılıqlı tanınması, ali təhsildə keyfiyyət təminatı və ortaq məlumat bazasının formalaşdırılması kimi istiqamətlər üzrə yeni təşəbbüslər dəstəklənib. Bu, gələcəyə gedən yolun ən mühüm hissələrindəndir. Bu gün universitetlərdə təhsil alan azərbaycanlı, qazaxıstanlı, qırğızıstanlı, türkiyəli və özbəkistanlı gənclər sabah həmin ölkələrin alimləri, mühəndisləri, həkimləri, sahibkarları, diplomatları və dövlət xadimləri olacaqlar. Deməli, bugünkü tələbə mübadiləsi sabahkı türk dünyasının insan kapitalına çevrilir.

Səhiyyə sahəsində əməkdaşlığın da bundan sonrakı mərhələdə daha sistemli xarakter alması böyük əhəmiyyət daşıyır. Tibbi təcrübə mübadiləsi, müasir texnologiyaların paylaşılması, birgə elmi tədqiqatlar, dərman və tibbi avadanlıq istehsalında əməkdaşlıq, rəqəmsal səhiyyə platformaları və fövqəladə hallarda qarşılıqlı yardım mexanizmləri türk dövlətlərinin insan sağlamlığına verdiyi töhfəni daha da artıra bilər. Təşkilatın gündəliyində səhiyyənin ayrıca əməkdaşlıq istiqaməti kimi yer alması bu baxımdan əhəmiyyətlidir.

Türk dünyasının coğrafiyası da bu birliyin imkanlarını genişləndirir. Türkiyə Avropaya açılan qapıdırsa, Azərbaycan Qafqazla Mərkəzi Asiyanı birləşdirən mühüm halqadır. Qazaxıstan və Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın böyük iqtisadi və insan potensialını təmsil edir, Qırğızıstan isə regionun mühüm coğrafi və mədəni məkanlarındandır. Müşahidəçi dövlətlərin iştirakı isə əməkdaşlığın coğrafiyasını daha da genişləndirir. Macarıstanın Avropadakı mövqeyi, Türkmənistanın enerji və Xəzər imkanları, Şimali Kipr Türk Respublikasının Aralıq dənizi istiqamətindəki mövqeyi və ECO ilə əməkdaşlıq türk dünyasının əlaqələr şəbəkəsini daha geniş bir məkana çıxarır.

Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyi yalnız onun üzv dövlətlərinin sayının artması ilə ölçülməməlidir. Əsas məsələ mövcud əməkdaşlığın keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qaldırılmasıdır. Ortaq iqtisadi layihələr, qarşılıqlı investisiyalar, enerji əməkdaşlığı, rəqəmsal bağlantılar, vahid nəqliyyat standartları, tələbə və alim mübadiləsi, birgə səhiyyə proqramları və ortaq elmi tədqiqatlar bu birliyi gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirməlidir. 

Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşısında böyük bir tarixi imkan dayanır - keçmişin mənəvi irsini qorumaqla müasir dünyanın elmi və texnoloji imkanlarını birləşdirmək, tarixlə gələcək arasında körpü salmaq, babaların mirasını nəvələrin dünyasına daşımaq. Həmin körpünün təməlində isə dilimiz, tariximiz, mədəniyyətimiz və ortaq yaddaşımız dayanır. 

Elşən QƏNİYEV,

"Azərbaycan"