Trans-Adriatik Boru Kəməri (TAP) Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa qolu, Azərbaycandan Avropa bazarlarına hazırda 10 milyard kubmetr qaz tədarükünü həyata keçirən enerji layihəsidir. Boru kəməri Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən nəhəng “Şahdəniz” yatağından hasil olunan təbii qazı Avropaya nəql edir. İndiyədək TAP-la Avropaya nəql edilən təxminən 60 milyard kubmetr qaz Avropa İttifaqı üçün yeni, etibarlı, təhlükəsiz və sərfəli enerji mənbəyi olmaqla yanaşı, enerji yol xəritəsini asanlaşdırmaqda əsas rol oynayır. TAP sistemi keyfiyyət, sağlamlıq, təhlükəsizlik və ətraf mühitin mühafizəsi üzrə beynəlxalq standartlara uyğun fəaliyyət göstərir. Boru kəməri cari il yanvarın 1-dən etibarən ildə əlavə 1,2 milyard kubmetr qaz nəql etmək gücünə malikdir.
TAP Türkiyə-Yunanıstan sərhədində, Kipoidə Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri (TANAP) ilə birləşir, Yunanıstan və Albaniyadan keçərək Adriatik dənizi vasitəsilə İtaliyanın cənub sahillərinə çatır. Boru kəmərinin Yunanıstan və Albaniyadakı çıxışları, İtaliyanın sahilinə çıxışı Azərbaycan qazının geniş Avropa bazarlarına tədarükü üçün çoxsaylı imkanlar açır. Cənub Qaz Dəhlizinin əsas hissəsi kimi TAP Avropa üçün strateji və iqtisadi əhəmiyyət daşıyır, yeni təbii qaz mənbəyinə etibarlı çıxışı təmin edir. TAP Avropanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsində, təchizatın diversifikasiyasında, həmçinin karbon emissiyasının azaldılmasında mühüm rol oynayır.
Layihənin hazırkı vəziyyəti və indiyədək əldə olunmuş irəliləyişlə bağlı TAP boru kəmərinin operatoru olan “TAP AG” şirkətinin idarəedici direktoru Luka Skiepattinin AZƏRTAC-a eksklüziv müsahibəsini təqdim edirik:
- TAP kommersiya fəaliyyətinə başladığı vaxtdan indiyədək Avropaya hansı həcmdə təbii qaz nəql edib?
- 2020-ci ilin dekabr ayından bu günədək boru kəməri vasitəsilə Avropaya 59,2 milyard kubmetrdən çox Azərbaycan təbii qazı nəql olunub. Bu həcmin təxminən 4 milyard kubmetr Bolqarıstana, 5,5 milyard kubmetrdən çoxu Yunanıstana, 49,3 milyard kubmetrə yaxını isə İtaliyaya çatdırılıb.
- Boru kəmərinin genişləndirilməsi layihəsinin hazırkı vəziyyəti necədir? İndiyədək əldə olunmuş irəliləyiş və növbəti mərhələlər barədə məlumat verə bilərsinizmi?
- TAP-ın ilkin ötürücülük gücü mərhələli şəkildə genişləndirilərək illik 20 milyard kubmetrdən artıq həcmə çatdırıla bilər. Boru kəmərinin əlavə ötürücülük qabiliyyəti mütəmadi olaraq keçirilən Bazar Sınaqları (Market Test) vasitəsilə açıq, şəffaf və ayrı-seçkiliyə yol verməyən prinsiplər əsasında bazara təqdim olunur.
2021-ci ildəki Bazar Sınaqlarının nəticələrinə uyğun olaraq həyata keçirilən son genişləndirmə layihəsi çərçivəsində cari ilin əvvəlindən etibarən uzunmüddətli əsasda əlavə 1,2 milyard kubmetr ötürücülük gücü istifadəyə verilib. Bu, TAP-ın genişləndirilməsi istiqamətində mühüm mərhələ hesab olunur. Bazar Sınaqları tənzimlənən prosedurdur və daşıyıcı şirkətlərə uzunmüddətli ötürücülük gücü sifarişlərinə maraqlarını bildirmək və müvafiq öhdəliklər götürmək imkanı yaradır. Bu öhdəliklər genişləndirmə layihələrinin kommersiya baxımından əsaslandırılmış və uzunmüddətli dayanıqlı olduğunu nümayiş etdirmək üçün vacib şərtdir. Hər bir Bazar Sınağı iki mərhələdən ibarət olur: əvvəlcə məcburi olmayan, daha sonra isə məcburi mərhələ həyata keçirilir. Ötən ilin iyul ayında başlayan 2025-ci il Bazar Sınağının qeyri-məcburi mərhələsi hazırda davam edir.
- Qlobal enerji bazarındakı qeyri-müəyyənliklər fonunda TAP-ın Avropanın enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsində rolunu necə qiymətləndirirsiniz? TAP hazırda Şərqi, Cənubi və Mərkəzi Avropa ölkələrinin enerji balansında və mənbələrin şaxələndirilməsi strategiyalarında hansı rolu oynayır?
- İstismara verildiyi vaxtdan etibarən TAP Avropaya təxminən 60 milyard kubmetr Xəzər qazı çatdıraraq enerji təchizatının şaxələndirilməsinə və enerji sisteminin dayanıqlığının gücləndirilməsinə mühüm töhfə verib. Bu, xüsusilə İtaliya və Yunanıstan kimi əsas bazarlarda aydın şəkildə müşahidə olunur. Belə ki, 2025-ci ildə TAP İtaliyanın ümumi qaz idxalının təxminən 16 faizini və boru kəmərləri vasitəsilə idxal olunan qazın 25 faizini təmin edib. Yunanıstanda isə ölkənin qaz idxalının 14 faizdən çoxu TAP vasitəsilə həyata keçirilib. Getdikcə daha mürəkkəbləşən enerji mühitində mənbələrin və marşrutların şaxələndirilməsi, eləcə də enerji sistemlərinin dayanıqlığı və çevikliyi daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan TAP yalnız əlavə qaz həcmləri təqdim etməklə kifayətlənmir, eyni zamanda, regional əlaqəliliyin gücləndirilməsinə və daha inteqrasiya olunmuş Avropa qaz bazarının formalaşmasına dəstək verir. Kəmərin rolu yalnız nəql olunan qaz həcmləri ilə məhdudlaşmır. Ötürücülük gücünün artırılması, əks axın imkanları və gün ərzində çevik qaz çatdırılması kimi əməliyyat xüsusiyyətləri TAP-ın bazar tələblərinə daha operativ cavab verməsinə şərait yaradır.
Bundan əlavə, TAP şərq istiqamətində qaz nəqlini mümkün edən yeni ötürücülük məhsullarını istifadəyə verib. Hazırda qaz axınları yalnız qərb istiqamətində – Yunanıstan, Bolqarıstan və İtaliyaya deyil, həm də İtaliyadan Yunanıstan və Bolqarıstana, oradan isə Virtual Ticarət Nöqtəsi və Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru (IGB) kimi əlaqələndirici infrastrukturlar vasitəsilə Qərbi Balkan ölkələri və Moldova bazarlarına yönləndirilir.
Beləliklə, TAP Avropanın enerji sistemində yalnız mənbələrin şaxələndirilməsinə deyil, həm də enerji təhlükəsizliyinin, dayanıqlılığın və çevikliyin artırılmasına mühüm töhfə verir.
