Azərbaycan teatr və kino sənətinin inkişafı naminə böyük xidmətlər göstərmiş Xalq artisti Sədayə Mustafayevanın anadan olmasından 100 il keçir. Görkəmli aktrisa xalqımızın yaddaşında müxtəlif film və tamaşalarda yaratdığı parlaq obrazları ilə qalıb. Çəkildiyi vaxtdan uzun illər keçməsinə baxmayaraq, həmin film və tamaşalara bu gün də böyük maraqla baxılır və sevilir.
Mədəniyyət tariximizdə özünəməxsus yeri olan Sədayə Mustafayeva çətin, amma maraqlı, çoxlarına nümunə olacaq bir ömür yaşayıb. O, 1926-cı il iyulun 15-də Şəkidə dünyaya göz açıb. Uşaq vaxtlarından həyat üzünə gülməyib. 5 illik orta təhsilini bitirdikdən sonra atası İsmayılı və qardaşı Məhəmmədi müharibəyə aparıblar. Bununla da həyatının çətin günləri başlayıb. Doğmalarını göz yaşları içində müharibəyə yola salan balaca Sədayə Şəkidəki İpəkçilik kombinatında işləməyə başlayıb. Gözlənilmədən iş prosesində tikiş maşınından çıxan məkik Sədayənin üzünü zədələyib. Onun halına acıyan fəhlələr deyiblər ki, bu balacaboylu, çəlimsiz qızın belə ağır yerdə işləməsi çox çətindir. Günlərin birində Şəkidə onun atasını, xüsusilə nəslini yaxşı tanıyan bir zorxanaçı bu arıq qızcığazın qolundan tutaraq Şəki Dövlət Teatrına aparıb. Teatrda onu qəbul ediblər və ilk addım olaraq S.Vurğunun "Vaqif" pyesində rəqqasə rolunu veriblər. Balaca Sədayə bu rolun öhdəsindən bacarıqla gəlib.
Bununla da Sədayə xanımın həyatının onu zirvələrə aparacaq, xalqa tanıdacaq və sevdirəcək yeni mərhələsi başlayır. Elə ilk məşqlərdən, ilk tamaşalardan onun xüsusi bacarığının olduğu üzə çıxır. Gənc aktrisanın oynadığı rollar həm rejissorların diqqətini cəlb edir, həm də tamaşaçı sevgisi qazanır. Bir neçə il Şəki Dövlət Dram Teatrında işləyən və müxtəlif tamaşalarda bir-birinə bənzəməyən maraqlı obrazlar yaradan Sədayə sonra fəaliyyətini Ağdaş və Göyçaydakı teatrlarda davam etdirib. Zaman keçdikcə bu sahədə böyük təcrübə toplayıb, şöhrəti yavaş-yavaş qonşu şəhər və rayonlara yayılıb.
1950-ci ilin mart ayında aldığı bir dəvət həyatında mühüm rol oynayıb. Həmin il Gəncə Dövlət Dram Teatrının direktoru, Xalq artisti, teatr və kino aktyoru, rejissor Məhəmməd Bürcəliyev Sədayə xanımı rəhbərlik etdiyi teatra dəvət edib. Gəncə teatrında işə düzələn Sədayə ömrünü bu sənət ocağına bağlayır. Bundan sonra onun qarşısında geniş yaradıcılıq yolları açılır. Bacarığını, peşəkarlığını göstərmək üçün daha da əlverişi şərait yaranır. Sədayə Mustafayeva teatrda çalışdığı illər ərzində səhnədə 400-dən artıq obraz yaradır.
Göstərilən etimadı doğruldan Sədayə xanım "Vaqif"də Xuraman, Gülnar, "Aydın"da Gültəkin, "Pəri Cadu"da Pəri, "Solğun çiçəklər"də Sara, Pəri, Gülnisə, "Otello"da Emilya, "III Riçard"da Yelizaveta, "Sokratla söhbətlər"də Ksantipa, "İtkin gəlin"də Səbihə, "Yad qızı"nda Həcər xanım, "Dairəni genişləndirin"də Aliyə, "Təbilçi qız"da Nila, "Kəndçi qız"da Bənövşə, "Dəli Kür"də Şahnigar, "Ana vüqarı"nda Ana, "Bəraət"də Rəşidə, "Atayevlər ailəsi"ndə Dilşad, "Xurşidbanu Natəvan"da Natəvan, "Qonşular"da Mətanət, "Almaz"da Almaz, "Sən həmişə mənimləsən"də Nargilə, "Mahnı dağlarda qaldı"da Rəxşəndə və başqa rolları məharətlə oynayıb. Yaratdığı bu obrazlar Sədayə Mustafayevanın yaradıcılığında olduqca mühüm yer tutur. Onun tamaşalarda yaratdığı obraz nümunələri gənc aktyorlar üçün, sözün həqiqi mənasında, bir məktəbdir.
Teatr səhnəsində yaratdığı obrazlarla tamaşaçı sevgisi qazanan Xalq artisti Sədayə Mustafayeva filmlərdə də bacarığını sınaqdan keçirib. Görkəmli aktrisa bu gün də böyük maraqla baxılan 20-dən artıq filmə çəkilib. "Qanun naminə"də Xatun, "Mən ki gözəl deyildim"də Gözəl, "Şərikli çörək"də Şamama, "Qaynana"da Mülayim, "Ölsəm, bağışla"da Suğra xala, "Ağ atlı oğlan"da Mirvari nənə, "Həm ziyarət, həm ticarət"də Ana rollarını oynayıb. Bundan başqa, Sədayə xanım Amerika kinematoqrafçılarının istehsal etdiyi "İlk körpü" filmində Əsmər rolunu canlandırıb.
Sədayə xanım 1952-ci ildə Gəncə teatrının direktoru Məhəmməd Bürcəliyevlə ailə həyatı qurur. Aktrisa müsahibələrinin birində əsl rahatlıq və daimi xoşbəxtliyini ailə həyatı qurduqdan sonra tapdığını deyib.
Sədayə Mustafayevanın Azərbaycan teatr və kino sənətinin inkişafındakı xidmətləri dövlətimiz tərəfindən layiqincə qiymətləndirilmişdir. Görkəmli aktrisaya 1958-ci ildə "Əməkdar artist", 1981-ci ildə isə "Xalq artisti" fəxri adları verilmişdir. 2003-cü ildə isə Sədayə Mustafayeva Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.
Sədayə xanım filmlərimizdə daha çox ana rollarına çəkilib. Özü də bu barədə söhbət açanda "nədənsə rejissorlarımız məni həmişə ana obrazında görür", - deyərmiş. Tamaşaçılarımız aktrisanı daha çox "Qanun naminə" bədii filmindən Mehmanın anası kimi tanıyırlar. Aktrisa deyərdi ki, 30 yaşından ana rollarına çəkildiyimə görə, dişlərimi tamamən dəyişməli oldum: "Öndəki 4 qızıl dişim çəkiliş zamanı mane olduğundan bir aya hamısını çəkdirdim. Ana və Nənə rolları ilə uzlaşsın deyə qara saçlarımı da daim ağ rəngə boyayardım".
Xalq artisti Sədayə Mustafayeva 2004-cü il avqustun 13-də 78 yaşında Gəncədə dünyasını dəyişib.
Vahid MƏHƏRRƏMOV,
"Azərbaycan"
