Azərbaycanın kənd təsərrüfatı son illərdə ciddi dəyişikliklər dövrünü yaşayır. Aqrar sahəyə dövlət dəstəyinin genişləndirilməsi, fermerlərə subsidiyaların verilməsi, güzəştli kredit imkanlarının artırılması, yeni texnologiyaların tətbiqi və suvarma sistemlərinin yenilənməsi bu sahənin inkişafına təkan verir. Məqsəd yalnız daha çox kənd təsərrüfatı məhsulu istehsal etmək deyil, həm də ölkənin ərzaq təhlükəsizliyini gücləndirmək, kənd əhalisinin gəlirlərini artırmaq və regionların iqtisadi imkanlarından daha səmərəli istifadə etməkdir. Həmin istiqamətdə həyata keçirilən islahatlar yeni dövlət proqramlarında da öz əksini tapır.
Bu siyasətin əsas istiqamətləri Prezidenti İlham Əliyevin 22 iyul 2022-ci il tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası"nda və 25 may 2026-cı il tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin inkişafına dair 2026-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı"nda müəyyən olunub. Sonuncu proqramda intensiv təsərrüfatçılığa keçid, məhsuldarlığın və emal imkanlarının artırılması mühüm yer tutur.
Ölkədə aqrar inkişaf üçün kifayət qədər geniş imkanlar mövcuddur. Müxtəlif iqlim qurşaqları, zəngin əkinçilik ənənələri, məhsul çeşidliliyi və regionların istehsal potensialı Azərbaycanın mühüm üstünlükləridir. Bununla belə, əsas sual hələ də aktuallığını saxlayır: Niyə mövcud imkanlara və dövlət dəstəyinə baxmayaraq, kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq istənilən səviyyəyə çatmır?
İstehsal artır, məhsuldarlıq isə potensialdan geri qalır
Son illərin statistik göstəriciləri kənd təsərrüfatında irəliləyişlərin olduğunu göstərir. 2025-ci ildə Azərbaycanda 3 milyon 376 min ton dənli və dənli paxlalı bitkilər istehsal edilib. Bu, əvvəlki illə müqayisədə 3 faiz çoxdur. Hər hektardan orta məhsuldarlıq 33,4 sentner, buğda üzrə isə 33,5 sentner təşkil edib. Həmin il ölkədə 1 milyon 769 min ton tərəvəz, 1 milyon 394 min ton meyvə və giləmeyvə, 925 min ton kartof və 363 min ton pambıq yetişdirilib. Lakin bütün məhsullar üzrə vəziyyət eyni deyil. Meyvə və giləmeyvə istehsalı 5,8 faiz, pambıq istehsalı 16,8 faiz artdığı halda, tərəvəz istehsalı 3,8 faiz azalıb. Bu isə kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələrinin fərqli sürətlə inkişaf etdiyini göstərir. 2026-cı ilin ilk doqquz ayında ölkədə 11,9 milyard manatlıq kənd təsərrüfatı məhsulu istehsal olunub. Əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə real artım 1,1 faiz təşkil edib. Bitkiçilikdə artım 0,5 faiz, heyvandarlıqda isə 1,9 faiz olub. Bu rəqəmlərdən görünür ki, kənd təsərrüfatında istehsal artır, lakin artımın sürəti və məhsuldarlıq səviyyəsi bütün sahələr üzrə eyni deyil.
Əslində, kənd təsərrüfatının inkişafını yalnız istehsal olunan məhsulun həcmi ilə qiymətləndirmək düzgün olmaz. Məhsul istehsalı əkin sahələrinin genişləndirilməsi hesabına da arta bilər. Əsas məsələ mövcud torpaqdan daha çox məhsul götürmək, həmin məhsulu daha az xərclə yetişdirmək və fermerin gəlirini artırmaqdır. Bugünkü şəraitdə kənd təsərrüfatının qarşısında duran əsas vəzifə də məhz budur.
Azərbaycanda kənd təsərrüfatı məhsuldarlığı regionlar üzrə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Son statistik məlumatlara əsasən, dənli və dənli-paxlalı bitkilərin orta məhsuldarlığı ölkə üzrə hektardan 33,9 sentner təşkil etdiyi halda, bəzi rayonlarda bu göstərici 45 sentnerə çatır. Bu fərqlər regionların mövcud aqrar potensialından istifadə səviyyəsinin müxtəlif olduğunu və məhsuldarlığın artırılması üçün hələ də geniş imkanların mövcudluğunu göstərir. Belə fərqlərin yaranmasında təbii şəraitlə yanaşı, suvarma imkanları, toxumun keyfiyyəti, texnikadan istifadə, aqrotexniki tədbirlərin düzgün aparılması və təsərrüfatların idarə olunması mühüm rol oynayır. Bu nəticələr həm də onu göstərir ki, yüksək məhsuldarlıq əldə etmək üçün ölkənin özündə kifayət qədər təcrübə mövcuddur.
Məhsuldarlığın daha yüksək olmasının qarşısını alan nədir
Azərbaycan kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı məhdudlaşdıran problemlərin başında su təminatı dayanır. Bir sıra rayonlarda fermerlərin əldə etdiyi məhsul birbaşa suvarmanın vaxtında və düzgün aparılmasından asılıdır. Köhnəlmiş suvarma şəbəkələri, su itkiləri və ənənəvi suvarma üsulları həm istehsal xərclərini artırır, həm də torpaq ehtiyatlarının səmərəli istifadəsinə mane olur.
İqlim dəyişiklikləri bu problemi daha da ağırlaşdırır. Quraqlıq dövrlərinin artması və yağıntıların qeyri-bərabər paylanması kənd təsərrüfatında yeni yanaşmalar tələb edir. Artıq əsas məsələ torpağa daha çox su vermək deyil, mövcud suyun hər kubmetrindən daha yüksək məhsul və gəlir əldə etməkdir.
Digər ciddi problem təsərrüfatların kiçik və parçalanmış olmasıdır. Kiçik fermerlərin müasir texnika alması, keyfiyyətli toxum və gübrə əldə etməsi, məhsulu saxlaması və bazara çıxarması çox vaxt əlavə xərclərlə müşayiət olunur. Fermerlərin könüllü əməkdaşlığı, texnikadan və anbarlardan birgə istifadəsi bu xərcləri azaltmaq üçün mühüm imkan yarada bilər.
Müasir texnologiyalara çıxışın qeyri-bərabərliyi də məhsuldarlığa təsir göstərir. Ölkədə yüksəktexnologiyalı istixanalar, intensiv bağlar və müasir suvarma sistemləri fəaliyyət göstərsə də, bir çox təsərrüfatlarda ənənəvi istehsal üsulları üstünlük təşkil edir.
Bununla yanaşı, aqrar bilik və məsləhət xidmətlərinin genişləndirilməsinə ehtiyac var. Torpağın xüsusiyyətlərini, uyğun toxum növlərini, gübrələmə və suvarma normalarını bilmədən yüksək məhsuldarlığa nail olmaq çətindir. Müasir fermer yalnız məhsul yetişdirməyi deyil, onun maya dəyərini hesablamağı və bazardakı vəziyyəti qiymətləndirməyi də bacarmalıdır.
Əhəmiyyətli problemlərdən biri də məhsulun saxlanılması və satışıdır. Bəzən fermer bol məhsul yetişdirsə də, onu münasib qiymətə sata bilmir. Soyuducu anbarların və emal imkanlarının məhdudluğu isə məhsul itkilərinə səbəb olur. Belə vəziyyətdə istehsalın artması heç də fermerin gəlirinin yüksəlməsi demək deyil.
Dünya təcrübəsi nə göstərir
Məhsuldarlıq məsələsi təkcə Azərbaycanın problemi deyil. Dünya kənd təsərrüfatı da torpaq və su ehtiyatlarının məhdudlaşması, iqlim dəyişiklikləri və istehsal xərclərinin artması ilə üzləşir. Buna görə inkişaf etmiş ölkələrdə əsas diqqət daha çox torpaqdan istifadə etməyə deyil, mövcud ehtiyatlardan yüksək nəticə əldə etməyə yönəldilir. Bu baxımdan Niderlandın təcrübəsi diqqət çəkir. Ərazisi nisbətən kiçik olan bu ölkə müasir istixanalar, yüksək məhsuldar toxumlar, avtomatlaşdırılmış istehsal və inkişaf etmiş logistika hesabına dünya aqrar bazarında mühüm mövqe qazanıb. Burada fermerlərlə elmi-tədqiqat müəssisələrinin sıx əməkdaşlığı da yüksək nəticələrin əldə olunmasına kömək edir.
Türkiyədə kənd təsərrüfatının inkişafında suvarma infrastrukturunun yenilənməsinə böyük önəm verilir. Dünya Bankının 2025-ci ildə təsdiq etdiyi 819 milyon dollarlıq maliyyələşdirmə hesabına 72 min hektarda suvarma sistemlərinin müasirləşdirilməsi və azı 50 min təsərrüfatın bu tədbirlərdən faydalanması nəzərdə tutulub.
Su ehtiyatları məhdud olan İsrail isə damcı suvarma, suyun təkrar istifadəsi və müasir aqrar texnologiyaların tətbiqi ilə fərqlənir.
Bu ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, kənd təsərrüfatında yüksək nəticə yalnız torpağın münbitliyindən və iqlim şəraitindən asılı deyil. Elmi bilik, texnologiya, düzgün idarəetmə və bazar imkanları da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan üçün əsas məsələ həmin təcrübələri yerli şəraitə uyğunlaşdırmaqdır.
Dövlət dəstəyi yüksək nəticələrə hədəflənib
Azərbaycanda aqrar sahənin inkişafına yönəldilən dövlət dəstəyi istehsalın genişləndirilməsində mühüm rol oynayır. Subsidiya və güzəştli kreditlər, kənd təsərrüfatı texnikasının əlçatanlığının artırılması, aqrar sığorta və suvarma infrastrukturuna investisiyalar fermerlərin fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. Son illərdə dəstək mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində də addımlar atılır. Xüsusilə müasir suvarma texnologiyalarını tətbiq edən təsərrüfatlara daha yüksək subsidiyaların verilməsi diqqət çəkir. Bu yanaşma fermerləri yalnız əkin sahələrini genişləndirməyə deyil, həm də müasir istehsal üsullarından istifadə etməyə həvəsləndirir. Lakin dövlət dəstəyinin iqtisadi nəticələrinin qiymətləndirilməsi də vacibdir. Ayrılan subsidiyaların həcmi ilə yanaşı, onların məhsuldarlığa, istehsalın maya dəyərinə və fermer gəlirlərinə təsiri də öyrənilməlidir. Dövlət dəstəyinin daha yüksək nəticə verməsi üçün regionların xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması da vacibdir. Bir rayonda əsas problem su çatışmazlığı olduğu halda, digərində keyfiyyətli toxum, texnika və ya məhsulun saxlanılması imkanlarının məhdudluğu ola bilər. Dəstək tədbirlərinin həmin ehtiyaclara uyğunlaşdırılması onların səmərəsini artırar.
Müasir dövrdə Azərbaycanın kənd təsərrüfatı üçün əsas məsələ mövcud imkanlardan daha səmərəli istifadə etməkdir. Su və torpaq ehtiyatlarının məhdudluğu, iqlim dəyişiklikləri və artan rəqabət şəraitində gələcək uğurlar məhz məhsuldarlığın yüksəldilməsindən asılı olacaq.
Yaşar MƏMMƏDOV,
iqtisad elmləri doktoru
