Azərbaycanın XX əsrin sonlarında keçdiyi mürəkkəb tarixi mərhələnin mühüm simalarından biri Ulu Öndər Heydər Əliyevdir. Onun siyasi fəaliyyəti Azərbaycan dövlətçiliyinin sovet dövründən müstəqillik mərhələsinə keçid prosesinin müxtəlif mərhələlərini əhatə edir. Xüsusilə 1993-cü ildən sonra həyata keçirilən siyasi, hüquqi, iqtisadi və diplomatik siyasət müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik modelinin formalaşmasına təsir edən əsas amillərdən biri olmuşdur. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsini yalnız ayrı-ayrı qərarlar və hadisələr üzrə deyil, bütöv dövlətçilik konsepsiyası çərçivəsində nəzərdən keçirmək mümkündür. Bu konsepsiyada dövlət müstəqilliyinin qorunması, güclü dövlət institutlarının yaradılması, milli birlik, azərbaycançılıq, hüquqi dövlət, iqtisadi inkişaf və beynəlxalq əməkdaşlıq bir-biri ilə əlaqəli istiqamətlər kimi təqdim olunur.
1993-cü ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyə qayıdışı Azərbaycan üçün ciddi siyasi böhran dövrünə təsadüf etmişdi. Müstəqilliyin ilk illərində ölkədə hakimiyyət böhranı, iqtisadi çətinliklər, hərbi qarşıdurma və daxili siyasi gərginlik mövcud idi. Dövlətin ərazi bütövlüyü təhlükə altında idi və cəmiyyətin müxtəlif siyasi qrupları arasında kəskin qarşıdurmalar yaşanırdı. Ulu Öndər Heydər Əliyevin Bakıya qayıdışından sonra əsas diqqət siyasi sabitliyin təmin olunmasına və dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsinə yönəldildi. 3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində onun prezident seçilməsi ilə siyasi hakimiyyətin yeni mərhələsi başlandı. Onun həmin dövrdə səsləndirdiyi fikirlərdə müstəqilliyin qorunması xüsusi yer tuturdu. 1993-cü il sentyabrın 21-də Azərbaycan Elmlər Akademiyasında ziyalılarla görüşündə Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi öz taleyinin və gələcəyinin sahibi olması fikrini ifadə etmişdi.
1994-cü ildə təhsil işçiləri ilə görüşündə Azərbaycanın suverenliyini hər bir vətəndaş üçün müqəddəs məqsəd və vəzifə kimi xarakterizə etmişdi. Sonrakı illərdə də müstəqillik mövzusu onun siyasi çıxışlarının əsas istiqamətlərindən biri olaraq qaldı. 1997-ci ildəki çıxışlarından birində Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini “dönməz”, “yenilməz” və “sarsılmaz” kimi xarakterizə etmişdi. Həmin dövrün siyasi kontekstində bu fikirlər müstəqilliyin dövlət siyasətində prioritet mövqe tutduğunu göstərirdi. Müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi dövlət institutlarının yaradılması ilə yanaşı milli ideologiyanın formalaşdırılmasını da tələb edirdi. Azərbaycançılıq ideyası bu baxımdan Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin mühüm elementlərindən biridir.
Azərbaycançılıq konsepsiyası milli mənsubiyyət, dövlətçilik, dil, mədəniyyət, milli-mənəvi dəyərlər və ümumbəşəri prinsiplərin vəhdətini nəzərdə tuturdu. 1998-ci ildə Ulu Öndər Heydər Əliyev azərbaycançılığı dövlət ideologiyasının əsasını təşkil edən anlayış kimi təqdim etmişdi. Onun fikrincə, dövlətçilik və milli-mənəvi dəyərlər ümumbəşəri dəyərlərlə ziddiyyət təşkil etməməli, əksinə, vahid milli ideoloji çərçivədə birləşməli idi. Bu yanaşma həm ölkə daxilində milli birliyin möhkəmləndirilməsinə, həm də xaricdə yaşayan azərbaycanlılarla əlaqələrin inkişafına yönəlmişdi.
2001-ci il noyabrın 10-da Dünya Azərbaycanlılarının I qurultayında azərbaycançılığın müstəqil Azərbaycan dövlətinin əsas ideyası olduğunu bildirən Heydər Əliyev milli dilin, mədəniyyətin, adət-ənənələrin və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını xüsusi vurğulamışdı. Dünya Azərbaycanlılarının qurultayının keçirilməsi xaricdə yaşayan azərbaycanlıların təşkilatlanması baxımından mühüm hadisə idi. Bu, diaspor siyasətinin institusional inkişafına yeni imkanlar yaratdı.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin digər mühüm istiqaməti dövlətçilik anlayışıdır. Onun çıxışlarında dövlətçilik yalnız dövlət aparatının fəaliyyəti kimi deyil, bütün cəmiyyətin və vətəndaşların məsuliyyəti kimi təqdim olunurdu. 1998-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasının ildönümünə həsr olunmuş tədbirdə o, dövlətçiliyin Azərbaycanın müstəqilliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaq, dövlət müstəqilliyini möhkəmləndirmək olduğunu bildirmişdi. Bu yanaşma vətəndaş məsuliyyəti anlayışını da əhatə edirdi. Dövlətin qorunması və inkişaf etdirilməsi yalnız dövlət qurumlarının deyil, bütün cəmiyyətin vəzifəsi kimi təqdim edilirdi. Dövlətçiliklə bağlı bu konsepsiyanın hüquqi əsası 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiya oldu. Konstitusiya Azərbaycanın demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət olduğunu müəyyənləşdirdi. Hakimiyyət bölgüsü, insan hüquq və azadlıqları və dövlət hakimiyyətinin təşkili Konstitusiyanın əsas prinsipləri sırasında yer aldı.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsində demokratiya anlayışı da mühüm yer tutur. O, demokratiyanın Azərbaycan cəmiyyətinin seçdiyi inkişaf yolu olduğunu bildirirdi. 2000-ci ildə Konstitusiya günü münasibətilə xalqa müraciətində demokratiyanın Azərbaycan xalqı üçün kənardan gətirilmiş deyil, onun özünün seçdiyi dəyər olduğunu vurğulamışdı. Bu yanaşma Azərbaycan dövlət quruculuğunda demokratik prinsiplərin milli dövlətçiliklə əlaqələndirilməsinə əsaslanırdı. Demokratiya və hüquqi dövlət bir-birindən ayrı proseslər kimi deyil, vahid inkişaf modelinin elementləri kimi təqdim olunurdu.
İqtisadi siyasət də bu dövlətçilik modelinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə bazar iqtisadiyyatına keçid, sahibkarlığın inkişafı və xarici investisiyaların cəlb edilməsi istiqamətində addımlar atıldı. 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması bu siyasətin ən mühüm hadisələrindən biri oldu. Azərbaycan enerji resurslarından istifadə etməklə dünya iqtisadi sisteminə daha geniş şəkildə inteqrasiya olunmağa başladı. Neft strategiyasının digər mühüm tərəfi enerji resurslarının ixrac marşrutlarının formalaşdırılması idi. Bakı-Novorossiysk və Bakı-Supsa kəmərləri ilə yanaşı, sonrakı illərdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsinin həyata keçirilməsi Azərbaycanın enerji ixrac imkanlarını genişləndirdi. Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri də Azərbaycanın enerji siyasətində mühüm yer tutdu. Bu layihələr ölkənin iqtisadi potensialını artırmaqla yanaşı, regional əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaratdı.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi üslubunda strateji düşüncə xüsusi qeyd olunan xüsusiyyətlərdən biridir. Onun siyasi fəaliyyətinə dair materiallarda hadisələrin yalnız cari nəticələrinə deyil, uzunmüddətli perspektivə də diqqət yetirdiyi vurğulanır. Qərarların mümkün nəticələrinin əvvəlcədən nəzərə alınması siyasi planlaşdırmanın əsas elementlərindən biri kimi təqdim edilirdi. Onun nitq və natiqlik qabiliyyəti də siyasi irsinin mühüm tərəflərindən biri hesab olunur. Çıxışlarında mürəkkəb siyasi və iqtisadi məsələləri ümumiləşdirərək auditoriyaya çatdırmaq, konkret ifadələrdən istifadə etmək və dövlətçilik mövqeyini ön plana çəkmək əsas xüsusiyyətlər sırasında göstərilir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi yalnız daxili siyasətlə məhdudlaşmırdı. Xarici siyasət onun dövlətçilik konsepsiyasının ayrılmaz hissəsi idi. Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə müstəqil mövqeyinin möhkəmləndirilməsi, müxtəlif dövlətlərlə əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi xarici siyasətin əsas məqsədləri sırasında idi. Bu siyasətin mühüm elementlərindən biri enerji diplomatiyası oldu. Azərbaycanın neft və qaz ehtiyatlarının xarici şirkətlərin iştirakı ilə işlənməsi ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrini genişləndirdi.
Digər mühüm istiqamət Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq aləmdə çatdırılması idi. Azərbaycan münaqişənin beynəlxalq hüquq normaları, dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsipləri əsasında həll edilməsini müdafiə edirdi. Ulu Öndər Heydər Əliyev beynəlxalq görüşlərində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsini gündəmə gətirir, münaqişənin nəticələrinin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən nəzərə alınmasına çalışırdı.
1998-ci ildə prezident seçilməsi münasibətilə andiçmə mərasimində Azərbaycanın sülh istəyən dövlət olduğunu bildirən Ulu Öndər Heydər Əliyev ölkədə, regionda və dünyada sülhün təmin olunmasının əhəmiyyətini vurğulamışdı. Sülh məsələsi enerji və iqtisadi inkişafla da birbaşa əlaqələndirilirdi. Uzunmüddətli iqtisadi inkişaf üçün təhlükəsiz regional mühitin formalaşdırılması vacib idi. Bu səbəbdən Azərbaycan xarici siyasətdə həm təhlükəsizlik, həm iqtisadi əməkdaşlıq, həm də diplomatik əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərirdi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsində milli simvolların qorunması da mühüm yer tuturdu. 1999-cu ildə təhsil işçiləri və ali məktəblərə qəbul olmuş tələbələrlə görüşdə Azərbaycan himninin və bayrağının milli dövlətə bağlılığın rəmzləri olduğunu bildirmişdi. 2001-ci ildə dövlət müstəqilliyinin 10-cu ildönümünə həsr olunmuş mərasimdə Azərbaycan bayrağının beynəlxalq təşkilatların iqamətgahları qarşısında dalğalanmasını müstəqil dövlətin beynəlxalq statusunun simvolu kimi təqdim etmişdi. Bu fikirlərdə dövlətçilik anlayışının yalnız siyasi və hüquqi institutlarla məhdudlaşmadığı, milli simvolların, tarixi yaddaşın və milli kimliyin də dövlətçilik şüurunun tərkib hissəsi olduğu görünür.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində gənc nəslin rolu da diqqət mərkəzində idi. Təhsil, milli-mənəvi dəyərlər və dövlətçilik şüurunun formalaşdırılması gələcək nəsillərin dövlətin inkişafındakı rolunu müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri kimi nəzərdən keçirilirdi. Onun çıxışlarında Azərbaycanın gələcəyinə nikbin münasibət də tez-tez vurğulanırdı. 1998-ci ildə ikinci dəfə prezident seçilməsi münasibətilə andiçmə mərasimində Azərbaycanın gələcəyini müsbət gördüyünü və həyata keçirilən tədbirlərin ölkənin ardıcıl inkişafını təmin edəcəyinə inandığını bildirmişdi. Bu yanaşmanın əsasını müstəqil dövlətin uzunmüddətli inkişaf perspektivinə inam təşkil edirdi. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadiyyatın inkişafı, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və milli ideologiyanın formalaşdırılması gələcəyə hesablanmış siyasətin elementləri kimi təqdim olunurdu.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin qiymətləndirilməsi zamanı onun fəaliyyətinin müxtəlif dövrlərini fərqləndirmək də vacibdir. O, sovet Azərbaycanında uzun müddət rəhbər vəzifələrdə çalışmış, daha sonra SSRİ rəhbərliyində yüksək vəzifə tutmuş və müstəqillik dövründə Azərbaycan rəhbərliyinə qayıtmışdı. Buna görə də onun siyasi fəaliyyəti Azərbaycan tarixinin müxtəlif siyasi sistemlərini əhatə edir. 1993-cü ildən sonrakı dövr isə xüsusilə müstəqil dövlət quruculuğu ilə bağlıdır. Bu mərhələdə əsas məsələ sovet idarəçilik sistemindən müstəqil dövlət modelinə keçidin həyata keçirilməsi idi. Bu keçid siyasi, hüquqi və iqtisadi transformasiyaları eyni vaxtda tələb edirdi. Bir tərəfdən dövlət hakimiyyəti möhkəmləndirilir, digər tərəfdən bazar iqtisadiyyatına keçid həyata keçirilir, eyni zamanda yeni Konstitusiya və hüquqi institutlar yaradılırdı. Bu prosesin nəticəsində Azərbaycan müstəqil dövlət kimi özünün siyasi və hüquqi institutlarını formalaşdırdı. Dövlətçilik, azərbaycançılıq, iqtisadi inkişaf, hüquqi dövlət və beynəlxalq əməkdaşlıq anlayışları sonrakı siyasi inkişafın əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Nəticə etibarilə, Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi Azərbaycan dövlətçiliyinin müstəqillik mərhələsinin əsas siyasi hadisələri ilə sıx bağlıdır. 1993-cü ildən etibarən siyasi sabitliyin təmin olunması, dövlət institutlarının qurulması, Konstitusiyanın qəbul edilməsi, bazar iqtisadiyyatına keçid, enerji strategiyasının formalaşdırılması, beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və azərbaycançılıq ideyasının dövlətçilik konsepsiyasına daxil edilməsi bu irsin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Onun “Azərbaycan dövlətinin milli ideologiyasının özəyini, əsasını təşkil edən azərbaycançılıqdır” fikri siyasi irsin ideoloji tərəfini, “Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi dönməzdir, yenilməzdir, sarsılmazdır” fikri isə müstəqilliyə münasibətini ifadə edən əsas tezislərdən biri kimi yadda qalmışdır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin 1998-ci ildə söylədiyi “Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq” fikri isə onun dövlətçilik konsepsiyasının hüquqi-siyasi çərçivəsini ümumiləşdirən ifadələrdən biridir. Bu fikirlər bir arada nəzərdən keçirildikdə onun siyasi irsinin üç əsas xətti aydın görünür: müstəqil dövlətin qorunması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və milli kimliklə ümumbəşəri dəyərlərin uzlaşdırılması. Azərbaycanın müasir siyasi tarixini öyrənərkən 1993-cü ildən sonrakı dövr bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həmin mərhələ müstəqilliyin ilk illərində yaranmış siyasi və iqtisadi böhranların aradan qaldırılması, dövlət quruculuğunun institusional əsaslarının yaradılması və Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə öz yerini müəyyənləşdirməsi ilə səciyyələnir. Bu proseslərin hamısını birləşdirən əsas anlayış dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi idi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri də məhz bu məqsəd ətrafında formalaşmışdı. Dövlətçilik, azərbaycançılıq, hüquqi dövlət, iqtisadi inkişaf və beynəlxalq əməkdaşlıq onun siyasi irsinin bir-birini tamamlayan əsas komponentləri kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus yer tutur.
Şahin Seyidzadə,
Milli Məclisin deputatı
jpg_1790848602.jpg)
