Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin sentyabrın 11–12-də Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunması baxımından mühüm hadisə kimi diqqət çəkib. 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfərlik nümayəndə heyətinin iştirakı ilə keçirilən səfər çərçivəsində Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcərdə həyata keçirilən bərpa-quruculuq, sosial-iqtisadi və infrastruktur layihələri, eləcə də tarixi-mədəni irs nümunələrinin vəziyyəti və onların qorunması istiqamətində görülən işlərlə tanışlıq aparılıb.
Bu səfərin Ermənistanın müəyyən siyasi və ictimai dairələrində kəskin reaksiyaya səbəb olması isə xüsusi diqqət doğurur. Azərbaycan ərazisində keçirilən diplomatik səfərə xaricdən etirazların bildirilməsi, xarici diplomatların fəaliyyətinin hədəfə alınması və onların Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinə səfərinə görə təzyiq xarakterli ritorikanın səsləndirilməsi suverenlik və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipləri baxımından ciddi suallar yaradır.
Məsələnin mahiyyəti əslində olduqca sadədir: Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin Azərbaycan Respublikasının ərazisində müxtəlif bölgələrə səfər etməsi ölkənin suveren hüquqları çərçivəsində həyata keçirilən fəaliyyətdir. Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzur da Azərbaycanın digər bölgələri kimi ölkənin vahid ərazisinin tərkib hissəsidir. Xarici diplomatların bu ərazilərə səfəri hər hansı üçüncü tərəfin icazəsini tələb edən məsələ deyil.
Səfərin miqyası da xüsusi qeyd olunmalıdır. 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatın nümayəndələrinin bir araya gəldiyi bu səfər təkcə diplomatik protokol tədbiri deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda baş verən prosesləri yerində görməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Diplomatlar Xankəndidə sosial və nəqliyyat infrastrukturu ilə, Qarabağ Universiteti və digər obyektlərlə tanış olub, Şuşada tarixi-mədəni məkanları ziyarət edib, Ağdərə və Kəlbəcərdə isə bərpa-quruculuq layihələri və tarixi irs nümunələri barədə məlumat alıblar. Xüsusilə diqqətçəkən məqamlardan biri diplomatik nümayəndələrin Kəlbəcərdə Xudavəng monastır kompleksinə səfər etməsi olub. Bu fakt göstərir ki, Azərbaycan öz ərazisindəki tarixi və dini irs nümunələrinin beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində öyrənilməsinə və obyektiv şəkildə qiymətləndirilməsinə açıqdır.
Məhz burada tarixi-mədəni irs məsələsinə münasibətdə də prinsipial yanaşma ortaya qoyulmalıdır. Tarixi abidələr siyasi qarşıdurmanın alətinə çevrilməməli, onların mənşəyi və tarixi barədə mübahisələr emosional bəyanatlar deyil, elmi araşdırmalar, tarixi mənbələr və beynəlxalq ekspertiza əsasında aparılmalıdır. Azərbaycan öz ərazisində yerləşən tarixi və mədəni irsin qorunmasına, bərpasına və gələcək nəsillərə çatdırılmasına məsuliyyətlə yanaşdığını nümayiş etdirir.
Digər tərəfdən, Ermənistan cəmiyyətində və siyasi dairələrində xarici diplomatların Qarabağa səfərinə göstərilən reaksiyalar regionda yeni reallıqların tam qəbul edilmədiyini düşünməyə əsas verən mövqelər kimi təqdim olunur. Lakin burada mühüm bir məqama da diqqət yetirmək lazımdır: ayrı-ayrı şəxslərin və siyasi qrupların mövqelərini bütövlükdə Ermənistan cəmiyyətinin mövqeyi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Bununla belə, belə reaksiyaların siyasi və ictimai müstəvidə səsləndirilməsi regionda sülh və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması baxımından arzuolunan mənzərə yaratmır.
Azərbaycanın mövqeyi aydındır: sülh qarşılıqlı hörmət, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət, daxili işlərə müdaxilə etməmək və əldə edilmiş reallıqları qəbul etmək prinsipləri üzərində qurulmalıdır. Bu prinsiplər yalnız sənədlərdə təsbit olunan müddəalar kimi deyil, siyasi və ictimai davranışın əsas meyarı kimi də qəbul edilməlidir.
Azərbaycan artıq uzun illər davam etmiş münaqişədən sonra öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib. Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparılır, yeni infrastruktur yaradılır, şəhər və kəndlər yenidən qurulur, insanların öz doğma yurdlarına qayıdışı təmin edilir. Xarici diplomatların bu proseslərlə yerində tanış olması isə həmin reallıqların beynəlxalq ictimaiyyətə birbaşa təqdim olunmasına imkan yaradır.
Bu baxımdan diplomatik səfərə etirazların özü də müəyyən siyasi mesaj daşıyır. Çünki əgər məqsəd regionda sülhün və etimadın möhkəmləndirilməsidirsə, Azərbaycan ərazisində keçirilən diplomatik tədbirlərə qarşı təzyiq və etiraz kampaniyaları deyil, qarşılıqlı hörmət və dialoq üstünlük təşkil etməlidir.
Sülh prosesi yalnız hökumətlərarası danışıqlar masasında aparılan müzakirələrdən ibarət deyil. Sülh həm də cəmiyyətlərin bir-birinin mövcud reallıqlarını qəbul etməsi, qarşılıqlı nifrət və düşmənçilik ritorikasından uzaqlaşması ilə möhkəmlənir. Bu baxımdan xarici diplomatların səfərinə münasibətdə nümayiş etdirilən yanaşmaların gələcək regional münasibətlərə təsiri də nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycan regionda davamlı sülhün və əməkdaşlığın tərəfdarı olduğunu dəfələrlə bəyan edib. Bu siyasətin əsasını dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə hörmət təşkil edir. Eyni yanaşmanın qarşı tərəfdən də nümayiş etdirilməsi Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik üçün mühüm şərtdir.
Bu gün əsas məsələ keçmişin qarşıdurma ritorikasını yenidən gündəmə gətirmək deyil, regionun gələcəyini formalaşdırmaqdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda gedən quruculuq prosesi Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsini nümayiş etdirir. Beynəlxalq diplomatik korpusun nümayəndələrinin bu prosesləri yerində müşahidə etməsi isə həmin reallıqların birbaşa şahidi olmaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Ona görə də Azərbaycanın suveren ərazisinə həyata keçirilən diplomatik səfərə hörmətlə yanaşmaq, regionda yaranmış yeni reallıqları qəbul etmək və qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirən siyasi ritorikaya üstünlük vermək daha konstruktiv yanaşma olardı. Çünki davamlı sülhün yolu qarşıdurmadan deyil, reallıqların qəbulundan, qarşılıqlı hörmətdən və əməkdaşlıqdan keçir.
İlqar ilyasov
YAP Qaradag rayon təşkilatının sədri
jpg_1789554746.jpg)
jpg_1789553244.jpg)
