Böyük Qayıdış və Qarabağda başlayan yeni həyat

8 Noyabr – Zəfər Günü Azərbaycan tarixində yalnız işğala son qoyulması ilə deyil, həm də yeni inkişaf mərhələsinin başlanması ilə əlamətdardır. Bu tarixi Qələbə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması, doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların qayıdışı və bölgənin iqtisadi potensialının ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyası üçün geniş imkanlar yaratdı. Azərbaycan xalqı uzun illər Qarabağın azad olunacağı günü gözlədi. İşğal dövründə doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanlar öz evlərinə qayıtmaq, ata-baba yurdlarında yenidən yaşamaq, dağıdılmış şəhər və kəndlərin dirçəlməsini görmək arzusu ilə yaşayırdılar.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi bu arzunun gerçəkləşməsinə yol açdı. Azərbaycan Ordusunun 44 gün ərzində qazandığı tarixi Qələbə nəticəsində ərazilərimizin böyük hissəsi işğaldan azad edildi. 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror əməliyyatından sonra isə ölkəmizin dövlət suverenliyi bütün ərazilərində tam bərpa olundu. Beləliklə, Azərbaycan qarşısında yeni vəzifələr yarandı. Artıq əsas məqsəd yalnız azad edilmiş ərazilərdə dövlət suverenliyini təmin etmək deyil, həmin torpaqlarda həyatın yenidən qurulması, əhalinin təhlükəsiz qayıdışının təşkili və iqtisadi fəaliyyətin bərpası idi. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu istiqamətdə genişmiqyaslı dövlət proqramlarının icrasına başlanıldı. 2022-ci il noyabrın 16-da imzalanmış Sərəncamla “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı” təsdiq edildi. Böyük Qayıdış Azərbaycanın 2030-cu ilədək müəyyən edilmiş beş milli prioritetindən biri kimi müəyyənləşdirildi. Bu proqramın əsas məqsədi keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına təhlükəsiz və ləyaqətli qayıdışını təmin etmək, müasir yaşayış məntəqələri yaratmaq, sosial və iqtisadi infrastrukturu bərpa etmək, bölgənin dayanıqlı inkişafına nail olmaqdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası olduqca mürəkkəb prosesdir. Çünki Ermənistanın uzun illər davam edən işğal siyasəti nəticəsində şəhər və kəndlərimiz dağıdılmış, yaşayış binaları, məktəblər, xəstəxanalar, yollar, elektrik və su təsərrüfatı infrastrukturu yararsız vəziyyətə salınmışdır. Ərazilərin böyük hissəsinin minalarla çirkləndirilməsi isə yenidənqurma prosesinin qarşısında ciddi təhlükəsizlik problemi yaratmışdır. Bu səbəbdən bərpa-quruculuq işlərinin ilk mərhələsində ərazilərin minalardan təmizlənməsi, təhlükəsizliyin təmin olunması və əsas infrastrukturun qurulması prioritet təşkil etdi. Paralel olaraq avtomobil yolları, körpülər, tunellər, elektrik xətləri, su təchizatı sistemləri və digər mühüm kommunikasiyaların tikintisinə başlanıldı. Azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən layihələrin əsas xüsusiyyətlərindən biri müasir şəhərsalma prinsiplərinin tətbiqidir. Yeni yaşayış məntəqələri planlaşdırılarkən enerji səmərəliliyi, ekoloji təhlükəsizlik, rəqəmsal texnologiyalar, sosial xidmətlərin əlçatanlığı və dayanıqlı infrastruktur əsas götürülür.

Ağalı kəndində həyata keçirilən layihə bu yanaşmanın ilk nümunələrindən biridir. Müasir yaşayış evləri, sosial obyektlər, məktəb, xidmət infrastrukturu və təsərrüfat imkanları ilə yaradılan Ağalı kəndi Böyük Qayıdışın başlanğıc nöqtəsinə çevrildi. Şuşada aparılan bərpa işləri isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı olan bu şəhərdə tarixi memarlıq abidələrinin, məscidlərin, mədəniyyət obyektlərinin və yaşayış binalarının bərpası həyata keçirilir. Şuşanın əvvəlki tarixi-mədəni simasının qorunması ilə yanaşı, şəhərin müasir inkişaf tələblərinə uyğunlaşdırılması da diqqət mərkəzindədir. Füzuli, Zəngilan, Cəbrayıl, Qubadlı, Laçın və digər şəhər və rayonlarda da geniş quruculuq işləri aparılır. Yeni yaşayış kompleksləri, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət mərkəzləri və inzibati binalar istifadəyə verilir. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı və Laçın Beynəlxalq Hava Limanı bölgənin nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı bölgənin gələcək iqtisadi potensialının reallaşdırılması üçün əsas şərtlərdən biridir. Yeni avtomobil yolları, dəmir yolları, tunellər və logistika mərkəzləri bölgənin ölkənin digər əraziləri ilə əlaqəsini gücləndirir.

Bu layihələr yalnız yerli əhəmiyyət daşımır. Onlar Azərbaycanın regional nəqliyyat və logistika imkanlarının genişləndirilməsinə, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində tranzit potensialının artırılmasına xidmət edir. Qarabağın iqtisadi potensialı da olduqca genişdir. Kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, emal sənayesi, turizm, enerji və xidmət sektorları bölgənin gələcək iqtisadi inkişafında mühüm rol oynaya bilər. İşğaldan əvvəl bu ərazilər kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq ənənələri ilə seçilirdi. Geniş otlaq sahələri, münbit torpaqlar, su ehtiyatları və əlverişli təbii şərait bölgədə aqrar istehsalın inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. Bu potensialın müasir texnologiyalarla birləşdirilməsi məhsuldarlığın artırılmasına və yeni iş yerlərinin yaradılmasına şərait yaradacaq.

Bölgənin turizm imkanları da diqqətəlayiqdir. Şuşa, Laçın, Kəlbəcər, Zəngilan və digər ərazilərin zəngin təbiəti, tarixi abidələri, mineral su ehtiyatları və mədəni irsi turizm sektorunun inkişafı üçün mühüm əsasdır. Bu ərazilərdə ekoturizm, dağ turizmi, sağlamlıq turizmi və mədəni turizm istiqamətlərinin inkişaf etdirilməsi mümkündür. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin enerji təminatı da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda alternativ və bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişaf etdirilməsi, hidroenerji potensialından istifadə və enerji infrastrukturunun yenilənməsi bölgənin dayanıqlı inkişafına töhfə verəcək.

Böyük Qayıdışın əsas məqsədi yalnız insanların öz evlərinə qayıtması deyil. Əsas məsələ onların həmin ərazilərdə təhlükəsiz, rahat və layiqli həyat şəraitinə malik olmasıdır. Bunun üçün yaşayış evləri ilə yanaşı, məktəblər, tibb müəssisələri, sosial xidmət mərkəzləri, iş yerləri və digər zəruri imkanlar yaradılmalıdır. Bu istiqamətdə görülən işlərin nəticələri artıq özünü göstərir. 2026-cı il oktyabrın 23-nə olan məlumata görə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa olunan yaşayış məntəqələrinə 10 114 ailə olmaqla 40 922 nəfərin qayıdışı təmin edilib. Ümumilikdə 47 yaşayış məntəqəsinə – 10 şəhər, 3 qəsəbə və 34 kəndə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı həyata keçirilib. Hazırda azad edilmiş ərazilərdə 93 mindən çox insan yaşayır, çalışır və təhsil alır. Bu rəqəmlər bölgədə həyatın bərpasının tədricən genişləndiyini göstərir.

Təhsil sahəsində həyata keçirilən layihələr də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ Universitetinin yaradılması bölgənin elmi və intellektual potensialının formalaşdırılması baxımından strateji addımdır. Universitetdə minlərlə tələbənin təhsil alması Qarabağın yalnız yaşayış və iqtisadi fəaliyyət məkanı deyil, həm də elm, təhsil və innovasiya mərkəzinə çevrilməsi məqsədinə xidmət edir. Qarabağ Universitetinin fəaliyyəti gənclərin bölgədə qalması, təhsil alması və gələcəkdə müxtəlif sahələrdə çalışması üçün yeni imkanlar yaradır. Bu, Böyük Qayıdışın uzunmüddətli və davamlı xarakter almasına kömək edən mühüm amillərdən biridir.

Bölgədə sosial xidmətlərin təşkili də diqqət mərkəzindədir. DOST və ASAN xidmətlərinin Qarabağda fəaliyyət göstərməsi dövlət xidmətlərinin əlçatanlığını artırır. Zəngilanın Ağalı kəndində “Smart DOST” məntəqəsinin, Qarabağ Regional DOST Mərkəzinin, Şuşa filialının və digər xidmət məntəqələrinin yaradılması sakinlərin gündəlik ehtiyaclarının daha operativ qarşılanmasına imkan verir. İqtisadi fəallığın artırılması Böyük Qayıdışın ən mühüm şərtlərindən biridir. Doğma yurdlarına qayıdan insanların daimi gəlir mənbəyinə malik olması, peşə bacarıqlarını inkişaf etdirməsi və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olması bölgədə dayanıqlı məskunlaşmanın əsasını təşkil edir. Bu məqsədlə məşğulluq proqramları həyata keçirilir, vətəndaşlar vakansiyalar üzrə işlə təmin olunur, özünüməşğulluq proqramlarına cəlb edilirlər. 2026-cı ilin oktyabrına olan məlumata görə, doğma yurdlarına qayıdan iqtisadi fəal sakinlərdən 11 937 nəfərin məşğulluğu təmin edilib. Onlardan 8 056 nəfəri vakansiyalar üzrə işlə təmin olunub, 1 051 nəfər özünüməşğulluq proqramına cəlb edilib. Bu tədbirlər göstərir ki, dövlət siyasətində əsas diqqət yalnız fiziki infrastrukturun qurulmasına deyil, həm də insanların iqtisadi müstəqilliyinin təmin edilməsinə yönəlib.

Böyük Qayıdışın mühüm sosial istiqamətlərindən biri şəhid ailələrinə və müharibə iştirakçılarına göstərilən diqqətdir. Azərbaycan dövləti Vətən müharibəsində qazanılan Qələbənin əsasını təşkil edən qəhrəmanların ailələrinin sosial müdafiəsini daim diqqətdə saxlayır. Mənzil təminatı, sosial ödənişlər, reabilitasiya xidmətləri və məşğulluq proqramları bu siyasətin əsas istiqamətləridir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası böyük maliyyə vəsaiti tələb edir. 2020-ci ildən 2026-cı il də daxil olmaqla bu məqsədlə dövlət büdcəsindən 25 milyard manatdan çox vəsait ayrılmışdır. 2027-ci ildə isə həmin istiqamət üzrə 3,4 milyard manat vəsait nəzərdə tutulur. Bu rəqəmlər dövlətin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun inkişafına verdiyi strateji əhəmiyyəti göstərir. Bərpa-quruculuq işləri ilə yanaşı, bölgədə ekoloji tarazlığın qorunması və ətraf mühitin sağlamlaşdırılması da vacib məsələlərdəndir. İşğal dövründə meşələrin qırılması, təbii ehtiyatların qanunsuz istismarı və ekosistemə vurulan zərər ərazilərin ekoloji bərpasını zəruri edir. Yeni yaşıllıq sahələrinin salınması, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması və ekoloji standartların tətbiqi gələcək inkişafın mühüm şərtlərindəndir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun dirçəldilməsi Azərbaycanın ümumi iqtisadi inkişafına da yeni impuls verəcək. Bölgədə yaradılan istehsal müəssisələri, kənd təsərrüfatı təsərrüfatları, turizm obyektləri və logistika infrastrukturu ölkə iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinə töhfə verəcək. Bu baxımdan Böyük Qayıdış yalnız keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı ilə məhdudlaşan sosial proqram deyil. O, Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafının, regional əməkdaşlığının və yeni şəhərsalma modelinin mühüm tərkib hissəsidir.

8 Noyabr – Zəfər Günü ilə Böyük Qayıdış arasında birbaşa mənəvi və tarixi bağlılıq var. Birincisi xalqımıza öz torpaqlarını qaytardı, ikincisi isə həmin torpaqlarda həyatın yenidən qurulmasını təmin edir. Bu gün Qarabağda ucalan hər yeni yaşayış binası, açılan hər məktəb, istifadəyə verilən hər yol, fəaliyyətə başlayan hər müəssisə tarixi Qələbənin davamıdır. Azərbaycan xalqı işğalın yaratdığı dağıntıların yerində yeni həyat qurur. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən quruculuq siyasəti Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun gələcək inkişafının əsasını qoyur. Bu ərazilər qarşıdakı illərdə Azərbaycanın iqtisadi, mədəni, elmi və turizm həyatında daha mühüm yer tutacaq. Zəfərin əsl miqyası yalnız azad edilən ərazilərlə deyil, həmin torpaqlarda yaradılan yeni həyatla ölçülür. Qarabağda həyatın bərpası, insanların doğma yurdlarına qayıtması və bölgənin ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyası Azərbaycanın tarixi Qələbəsinin ən mühüm nəticələrindəndir. Zəfər qazanan Azərbaycan bu gün qurur, yaradır və inkişaf edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yenidən dalğalanan üçrəngli bayrağımız xalqımızın əbədi qayıdışının, dövlətimizin gücünün və gələcəyə inamının rəmzidir.

Şahin Seyidzadə,

Milli Məclisin deputatı