Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşünə bərabərhüquqlu iştirakçı kimi qəbul edilməsi haqqında qərar təkcə aktual siyasi dinamikanı deyil, həm də əsrlər boyu region ölkələrini birləşdirən dərin tarixi, mədəni və iqtisadi əlaqələri əks etdirir. Bu addımın açdığı perspektivlər, onun iqtisadi-ticari əməkdaşlığa, logistika marşrutlarının inkişafına və mədəni qarşılıqlı fəaliyyətin dərinləşməsinə təsiri barədə AZƏRTAC qazaxıstanlı politoloq Aman Mambetali ilə söhbət edib.
- Azərbaycanın Məşvərət Görüşünə bərabərhüquqlu üzv qismində qəbul edilməsi barədə qərarı necə qiymətləndirirsiniz və ölkələrimizin tarixi yaxınlığı bu addımı nə dərəcədə qanunauyğun edir?
- Azərbaycanın bizim regionla, yəni Mərkəzi Asiya ilə çox dərin tarixi bağları var. Əsrlər əvvələ nəzər saldıqda, çoxlu tarixi paralellər görmək mümkündür. Uzun müddət ərzində Azərbaycan türk mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi və Qafqazdakı əsas mərkəzi olub. XX əsrin əvvəllərində Mərkəzi Asiya liderləri – alaşordalılar və digərləri üçün Azərbaycan mədəniyyət nümayəndələri və siyasi elitası mənəvi baxımdan yaxın idi və fəal əlaqə saxlayırdılar. Daha da geriyə baxsaq, orta əsrlərə nəzər salanda, Qazax xanlığının da Azərbaycan dövlətləri ilə sabit münasibətləri mövcud idi.
Bütün bunlar sübut edir ki, Azərbaycan öz tarixi boyu Türk dünyasının, o cümlədən Mərkəzi Asiyanın mədəni məkanının ayrılmaz hissəsi olub. Buna görə də Azərbaycanın Məşvərət Görüşünə bərabərhüquqlu iştirakçı kimi qəbul edilməsi tamamilə məntiqli əsaslara söykənir və fikrimcə, bu formata daxil edilməsi tamamilə qanunauyğundur. Bu, əslində, qaçılmazdır, çünki dövlətlərimizin inteqrasiya prosesləri yalnız güclənir.
– Azərbaycanın bu formata qoşulması Mərkəzi Asiya ölkələri üçün hansı iqtisadi və logistika imkanlarını açır?
– Əslində, imkanlar olduqca genişdir. Ticarət münasibətlərimizə nəzər salsaq görərik ki, onlar çox dinamik şəkildə inkişaf edir. Həm Azərbaycan, həm Qazaxıstan, həm də bütövlükdə region üçün daha da artım potensialı yüksəkdir. İqtisadi əlaqələrimiz daha genişmiqyaslı və səmərəli ola bilər. Əməkdaşlığın genişlənməsi prosesi artıq gedir və getdikcə güclənir.
Bunu rəqəmlər də göstərir, tendensiya müsbətdir, baxmayaraq ki, göstəricilər hələ kifayət qədər yüksək deyil. Bu isə yalnız potensialın nə qədər böyük olduğunu və bu istiqamətlərin inkişaf etdirilməsinin nə qədər vacib olduğunu vurğulayır.
Azərbaycan üçün bu, şübhəsiz, türk qardaş dövlətləri ilə tarixi və mədəni körpü statusunun qorunması deməkdir. Bizim üçün isə Qafqaza və daha geniş bir regiona çıxış deməkdir. Azərbaycan ölkələrimiz üçün Qafqaza açılan əsas lider ölkə və qapıdır. Bütün logistika marşrutlarımız və imkanlarımız yalnız onun vasitəsilə həyata keçirilə bilər.
Bütün bunlar sabit bir türk kəməri konsepsiyasını daha da gücləndirir. Müasir geosiyasi sarsıntılar və ənənəvi logistika marşrutlarının pozulduğu şəraitdə formalaşmaqda olan, Çin sərhədlərindən başlayıb Qazaxıstan və digər Mərkəzi Asiya ölkələri vasitəsilə Türkiyənin limanlarına uzanan türk dəhlizi həqiqətən də böyük, dayanıqlı və strateji əhəmiyyətli bir kəmər yaradır.
– Azərbaycanın iştirakı Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (Orta Dəhliz) inkişafını necə gücləndirə bilər?
– Şübhəsiz, Azərbaycanın iştirakı beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının inkişafı kontekstində regionun mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir. Mən də məhz bunu demək istəyirəm ki, bu gün faktiki olaraq bu, yeganə sabit logistika dəhlizidir.
– Sizcə, Azərbaycanın formata daxil edilməsi haqqında qərar xalqlarımız arasında mövcud tarixi, mədəni və dil birliyini necə əks etdirir?
– Tarixi, mədəni və dil bağlarına gəldikdə, zənnimcə, burada əlavə sübuta ehtiyac yoxdur. Dediyim kimi, bu bağlar əsrlər boyu mövcuddur. Yalnız XX əsrdə, türk dövlətlərinin yaşadığı müəyyən sarsıntılar dövründə bu proses zəifləmişdi. Bu gün isə o, yenidən fəal şəkildə bərpa olunur və bu, açıq-aydın görünür. Belə ki, vətəndaşlarımızın çoxu Azərbaycanı ziyarət edir, mən də ölkəmizdə tez-tez azərbaycanlı vətəndaşlara rast gəlirəm. Bu, əlbəttə, sevindiricidir. Qarşılıqlı yaxınlaşma yalnız güclənir və bunun üçün tarixi zəmin çoxdan mövcuddur.
Dillər arasındakı fərqlər minimaldır. Mən Azərbaycanda olarkən artıq üçüncü-dördüncü gündə Azərbaycan xəbərlərini başa düşməyə başlamışdım, çünki türk dilləri bir-birlərinə son dərəcə yaxındır. Üstəlik, mentalitet də çox oxşardır. Biz regionu yenidən kəşf edirik və əminəm ki, azərbaycanlı vətəndaşlar üçün də bu, çox müsbət təcrübə olacaq.
jpg_1780931676.jpg)
