İstanbulda keçirilən Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan xarici işlər nazirlərinin 10-cu üçtərəfli toplantısı yalnız üç ölkə arasında mövcud əməkdaşlıq mexanizmlərinin qiymətləndirilməsi baxımından deyil, həm də Cənubi Qafqazın gələcək geosiyasi və geoiqtisadi istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında beynəlxalq münasibətlər üzrə türk ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu bildirib.
Onun sözlərinə görə, son illərdə beynəlxalq sistemdə baş verən dəyişikliklər, Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra formalaşan yeni ticarət marşrutları, qlobal təchizat zəncirlərində yaranan qırılmalar, Avropanın enerji təhlükəsizliyi axtarışları və Çinlə Avropa arasında əlaqələndirmə layihələrinə marağın artması Azərbaycan-Türkiyə-Gürcüstan üçlüyünü Avrasiya məkanında daha görünən və daha strateji mövqeyə gətirib çıxarıb.
“Bu gün üçtərəfli mexanizm artıq yalnız diplomatik məsləhətləşmə platforması kimi deyil, Cənubi Qafqazda formalaşan yeni regional nizamın əsas sütunlarından biri kimi qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan arasında əməkdaşlıq enerji, nəqliyyat, logistika, təhlükəsizlik və iqtisadi inteqrasiya sahələrində konkret nəticələr yaradan nadir regional modellərdən biridir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu kimi layihələr bu tərəfdaşlığın praktik nəticələr verən model olduğunu nümayiş etdirir. 2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi və sonrakı proseslər regionun siyasi xəritəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsi regional inteqrasiyanın qarşısında duran ən böyük maneələrdən birinin aradan qalxmasına şərait yaradıb. Lakin münaqişənin başa çatması davamlı sülhün avtomatik təmin olunması demək deyil. Növbəti mərhələdə sülhün iqtisadi əsaslarının formalaşdırılması vacibdir. Nəqliyyat şəbəkələrinin inkişafı, ticarət dövriyyəsinin genişlənməsi və qarşılıqlı iqtisadi asılılıq mexanizmlərinin yaradılması regional sabitliyin uzunmüddətli xarakter almasına mühüm töhfə verəcək. Azərbaycan–Türkiyə–Gürcüstan əməkdaşlıq modeli bu baxımdan bütün Cənubi Qafqaz üçün nümunə təşkil edir. Dünya təcrübəsi göstərir ki, iqtisadi inteqrasiyanın gücləndiyi regionlarda münaqişə riskləri azalır. Əgər gələcəkdə Azərbaycan və Ermənistan arasında davamlı sülh sazişi imzalansa, Cənubi Qafqaz uzun illərdən sonra ilk dəfə genişmiqyaslı iqtisadi əməkdaşlıq mərhələsinə qədəm qoya bilər. Bu halda region təkcə enerji keçid məkanı deyil, həm də Avropa ilə Asiya arasında mühüm istehsal, logistika və ticarət mərkəzinə çevrilə bilər”, – deyə ekspert vurğulayıb.
Mehmet Gökhan Özçubukçu hesab edir ki, Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) dəmir yolu xətti artıq regional nəqliyyat sisteminin əsas elementlərindən birinə çevrilib. Lakin qarşıdakı dövrdə əsas məsələ xəttin mövcudluğu deyil, onun ötürücülük qabiliyyətinin artırılması və daha səmərəli istifadəsidir. Qlobal ticarətin həcmi artdıqca mövcud imkanların gələcəkdə yetərsiz qalması mümkündür. Buna görə də xəttin modernləşdirilməsi, rəqəmsal logistika sistemlərinin tətbiqi, yükdaşımaların sürətləndirilməsi və gömrük prosedurlarının optimallaşdırılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlər BTQ-ni regional dəmir yolu xəttindən Avrasiyanın əsas ticarət arteriyalarından birinə çevirə bilər. BTQ xəttinin inkişafı türk dövlətləri arasında iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qazaxıstan, Özbəkistan və digər Mərkəzi Asiya ölkələrindən Avropa bazarlarına yönələn yüklərin daşınmasında BTQ mühüm rol oynayır. Buna görə də xəttin inkişafı yalnız üç ölkənin deyil, bütövlükdə Türk dünyasının iqtisadi əlaqələrinin gücləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
“Avropanın Rusiya enerji resurslarından asılılığını azaltmaq cəhdləri fonunda Azərbaycan qazının rolu daha da artır. Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsi, yeni enerji investisiyaları və bərpaolunan enerji layihələri qarşıdakı dövrdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edəcək. Enerji əməkdaşlığı yalnız təbii qazla məhdudlaşmır. Azərbaycanın Xəzər dənizində həyata keçirdiyi külək enerjisi layihələri, Gürcüstanın hidroenerji potensialı və Türkiyənin enerji habına çevrilmək hədəfi yeni əməkdaşlıq istiqamətləri yaradır. Yaşıl enerji və elektrikötürmə layihələri yaxın onillikdə üçtərəfli əməkdaşlığın yeni strateji ölçülərindən birinə çevrilə bilər”, – deyə ekspert bildirib.
Özçubukçu hesab edir ki, bugünkü üçtərəfli görüşün mühüm nəticələrindən biri regional sahiblik anlayışının daha da güclənməsidir. “Cənubi Qafqaz uzun illər böyük güclərin rəqabət məkanı olub. Belə bir şəraitdə Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstan arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi regional məsələlərin region ölkələri tərəfindən idarəolunması yanaşmasını möhkəmləndirə bilər. Cənubi Qafqazın gələcəyini müəyyən edəcək əsas amillərdən biri məhz nəqliyyat, enerji və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi olacaq. Əgər region ölkələri qarşılıqlı əlaqələndirmə layihələri vasitəsilə daha sıx inteqrasiya olunarlarsa, Cənubi Qafqaz rəqabət məkanından əməkdaşlıq platformasına çevrilə bilər. Bu isə həm iqtisadi rifahı artıracaq, həm də siyasi sabitliyi möhkəmləndirəcək. İstanbulda keçirilən 10-cu üçtərəfli toplantı məhz bu baxımdan növbəti diplomatik görüşdən daha artıq məna daşıyır. Bu toplantı regionun gələcək inkişaf istiqamətlərinə dair mühüm mesajlar verir və Azərbaycan–Türkiyə–Gürcüstan əməkdaşlığını Avrasiya miqyasında strateji tərəfdaşlıq modelinə çevirir”, – deyə ekspert əlavə edib.
