Müasir informasiya mühitinin sürətli dəyişməsi uşaqların mütaliə vərdişlərinə ciddi təsir göstərir. Rəqəmsal texnologiyalar, mobil cihazlar, sosial media və süni intellekt informasiyanın qısa müddətdə əldə olunmasına imkan yaradır. Lakin sürətli informasiya qəbulu uzun mətnə diqqətin yönəldilməsi və oxunan materialın dərindən mənimsənilməsini çətinləşdirə bilər. Kitab oxumaq sadəcə informasiya əldə etmək deyil, mürəkkəb düşünmə prosesidir. Şagird mətnin məzmununu dərk edir, əsas ideyanı müəyyənləşdirir, hadisələr arasında əlaqə yaradır, obrazları təhlil edir və müstəqil nəticə çıxarır. Buna görə mütaliə tənqidi və yaradıcı düşüncənin, dil və nitq bacarıqlarının inkişafında mühüm vasitədir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Azərbaycan Təhsil Cəmiyyətinin üzvü Bəsti Allahverdiyeva deyib. “Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi kimi müşahidələrim göstərir ki, uşaqların mütaliədə əsas çətinliyi yalnız kitaba marağın azalması deyil, uzun mətn üzərində diqqəti saxlamaq və oxunanı analitik şəkildə mənalandırmaqdır. Halbuki müntəzəm mütaliə söz ehtiyatını zənginləşdirir, nitq mədəniyyətini və yazılı ifadə bacarığını inkişaf etdirir, ədəbi-estetik dünyagörüşünü formalaşdırır.
Süni intellekt bu proses üçün həm imkan, həm də məsuliyyət yaradır. Əsərin xülasəsini və izahını hazır şəkildə əldə etmək mümkündür, lakin bu, müstəqil mütaliəni əvəz etməməlidir. Süni intellekt şagirdin əvəzinə düşünməməli, onun düşünməsinə və mətni daha dərindən anlamasına xidmət etməlidir”, - deyə müsahibimiz bildirib.
B. Allahverdiyevanın sözlərinə görə, mütaliəyə marağın artırılmasında Azərbaycan dili və ədəbiyyat üzrə fakültətiv məşğələlərin sistemli təşkili xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu məşğələlərdə dərslikdən kənar bədii, elmi və publisistik mətnlərin mütaliəsi, əsər və obraz təhlili, yaradıcı yazı, debat, təqdimat və tədqiqat tapşırıqları tətbiq edilə bilər. Azərbaycan dili üzrə söz ehtiyatı, nitq mədəniyyəti və mətn yaratma, ədəbiyyat üzrə isə müstəqil mütaliə, təhlil və yaradıcı düşünmə bacarıqları inkişaf etdirilə bilər.
Elektron kitab, audiokitab və rəqəmsal kitabxanalardan məqsədyönlü istifadə də mütaliəyə çıxışı genişləndirir. Əsas məqsəd ənənəvi və rəqəmsal oxunu qarşılaşdırmaq deyil, onları təhsilin məqsədlərinə uyğun şəkildə əlaqələndirməkdir.
Nəticə etibarilə, uşaqların kitab oxumasının çətinləşməsi kitabın dəyərinin azalması deyil, informasiya mühitinin dəyişməsi ilə bağlıdır. Bu reallıq məktəbdə mütaliə metodlarının yenilənməsini zəruri edir.
Müasir təhsilin məqsədi yalnız oxuyan deyil, oxuduğunu anlayan, təhlil edən, müstəqil düşünən və fikrini Azərbaycan dilinin zəngin imkanları ilə düzgün ifadə edən şəxsiyyət yetişdirməkdir.
