16 Oktyabr 2026 08:00
2127
Təhsil
A- A+
Təhsildə dünyəvilik və bərabərlik

Təhsildə dünyəvilik və bərabərlik


Əgər güclü və ədalətli cəmiyyət qurmaq istəyiriksə, məktəbdə bu prinsipləri qorumalıyıq   


Bilik və bacarıqların ötürülməsini təmin edən təhsil eyni zamanda cəmiyyətin gələcək düşüncə tərzini formalaşdıran, insanların dünyagörüşünə, sosial münasibətlərinə və vətəndaş mövqeyinə təsir göstərən ən mühüm institutlardandır. Məktəbdə formalaşan dəyərlər sonradan bütövlükdə cəmiyyətin xarakterinə çevrilir. Buna görə də təhsilin hansı prinsiplər əsasında qurulması dövlətin və cəmiyyətin gələcəyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 

Müasir təhsil sisteminin əsas dayaqlarından ikisi dünyəvilik və bərabərlik prinsipləridir. Azərbaycan Konstitusiyasında və digər müvafiq qanunvericilik sənədlərində də ölkəmizdə təhsilin həm dünyəvilik, həm də bərabərlik prinsipi aydın şəkildə təsbit edilib, bu prinsiplərin icra mexanizmləri təmin olunub.

Dünyəvilik təhsilin elmi biliklər, rasional düşüncə və bəşəri dəyərlər əsasında təşkilini təmin edir. Bərabərlik isə hər bir insanın sosial statusundan, cinsindən, dini mənsubiyyətindən, etnik kimliyindən, yaşadığı ərazidən və ailəsinin maddi imkanlarından asılı olmayaraq, keyfiyyətli təhsil almaq hüququnun qorunmasını nəzərdə tutur. Bu prinsiplərdən hər hansı birinin zəifləməsi təhsil sisteminin yalnız keyfiyyətinə deyil, bütövlükdə cəmiyyətin sabitliyinə və inkişaf imkanlarına təsir göstərə bilər.


Dünyəvilik


Təhsildə dünyəvilik ilk növbədə təhsil prosesinin hər hansı dini doktrinanın, dini institutun və ya dini baxışın təsiri altında deyil, elmi bilik və obyektivlik prinsipləri əsasında qurulması deməkdir. Dünyəvi təhsil məktəbin və universitetin funksiyasını dini təbliğatdan ayırır, elmi düşüncənin qorunmasını təmin edir. Fizika, biologiya, tibb, tarix, sosiologiya və digər elm sahələrinin tədrisi müəyyən ideoloji çərçivələrə deyil, elmi metodologiyaya, araşdırmalara və sübutlara əsaslanmalıdır. 

Elm daim inkişaf edir. Elmi biliklərin əsas xüsusiyyəti onların yeni sübutlar əsasında yoxlanılması, dəqiqləşdirilməsi və lazım gəldikdə dəyişdirilməsidir. Təhsil sistemi bu yanaşmanı şagirdlərə aşıladıqda cəmiyyət də daha rasional, araşdırıcı və yeniliyə açıq olur. Bir sözlə, dünyəvi məktəb bütün şagirdlər üçün ümumi və neytral məkan yaradır və bu sistemin qorunmasının vacibliyi xüsusilə qeyd olunmalıdır. 

Keyfiyyətli təhsil hazır cavabları əzbərlətməklə kifayətlənməməlidir. Şagird öyrənməlidir ki, məlumatın mənbəyini araşdırsın, sual versin, fərqli fikirləri müqayisə etsin və arqumentləri dəyərləndirsin. Bu bacarıqlar təkcə akademik həyat üçün hesablanmayıb, onlar müasir informasiya cəmiyyətində yaşamaq üçün də son dərəcə vacibdir. Sosial şəbəkələr, dezinformasiya, manipulyativ məlumatlar və radikal ideologiyalar dövründə tənqidi düşüncə insanın ən mühüm müdafiə vasitələrindən olmalıdır.

Təhsildə dünyəvilik prinsipinin zəifləməsi ilk növbədə elmi biliklə inanc və ideologiya arasındakı sərhədlərin qarışmasına səbəb olar. Əgər elmi məsələlər sübutlara deyil, müəyyən ideoloji mövqeyə uyğunluğuna görə qiymətləndirilməyə başlanarsa, təhsilin elmi səviyyəsi aşağı düşər. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə inkişaf üçün çox böyük təhdiddir. 

Digər təhlükə cəmiyyət daxilində parçalanmadır. Məktəblər müəyyən dini və ya ideoloji qrupların təsir dairəsinə çevrildikdə uşaqların erkən yaşlarından "biz" və "onlar" bölgüsü ilə qarşılaşması üçün zəmin yaranar. Bu isə cəmiyyətdə qarşılıqlı etimadı zəiflədər, fərqli düşüncə və inanclara qarşı dözümsüzlüyü artırar. Bundan başqa, təhsil sistemində dünyəvilik zəiflədikcə uşaqların öz dünyagörüşünü sərbəst formalaşdırmaq imkanları da məhdudlaşa bilər. 

Ən arzuedilməz nəticələrdən biri təhsil məkanının radikallaşma üçün "əlverişli mühit"ə çevrilməsidir. Ona görə gənclərin dünyagörüşünün formalaşdığı məkanlarda dini və ideoloji radikalizmə qarşı ən güclü qoruyucu vasitələrdən biri məhz elmi savadlılıq, tənqidi düşüncə və müxtəlifliyə hörmətdir.


Bərabərlik


Təhsildə bərabərliyə gəlincə, bu, hər bir insanın keyfiyyətli təhsil almaq imkanına malik olması deməkdir. Lakin bərabərliyi yalnız məktəbə qəbul hüququnun hamıya verilməsi ilə məhdudlaşdırmamalıyıq. Burada əsas məsələ insanların real imkanlarının nə dərəcədə bərabər olmasıdır. 

İnkişaf etmiş ölkələrin, o cümlədən Azərbaycan dövlətinin müasir təhsil siyasətində bərabərliklə yanaşı, ədalətli imkan anlayışı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətimiz həyata keçirdiyi layihələrlə müxtəlif sosial və iqtisadi şəraitlərdə yaşayan şagirdlər arasındakı imkan fərqlərini aradan qaldırır və bərabərliyi təmin edir. Elə vahid məktəbli geyimi müəyyən dərəcədə bu məsələnin həllinə xidmət edir. Unudulmamalıdır ki, təhsildə ciddi bərabərsizlik ilk növbədə sosial təbəqələşməni gücləndirir və bu fərq zaman keçdikcə iqtisadi bərabərsizliyə çevrilir. Belə bir vəziyyət isə istənilən cəmiyyət üçün son dərəcə təhlükəli tendensiyadır. Dünyəvi məktəblərdə böyüyən uşaqlar müxtəlifliyə daha normal yanaşır, empatiya və qarşılıqlı hörmət hissləri inkişaf edir.

Dünyəvi və bərabər təhsil sisteminin qorunması üçün yalnız qanunvericilik kifayət etmir. İlk növbədə müəllim hazırlığının keyfiyyəti yüksək olmalıdır. Çünki müəllim uşağa bilik verən, onun düşüncə mədəniyyətini formalaşdıran, nümunə göstərən əsas şəxslərdəndir. Tədris proqramlarında da yüksək düşüncə, media savadlılığı, insan hüquqları, elmi metod və vətəndaşlıq dəyərləri xüsusi yer tutmalıdır.

Təhsil sistemi həmçinin siyasi, dini və digər ideoloji təsirlərdən mümkün qədər qorunmalıdır. Məktəb heç bir qrupun öz baxışını gələcək nəsillərə məcburi şəkildə ötürdüyü platformaya çevrilməməlidir.


Valideynlərin də üzərinə böyük məsuliyyət düşür


Burada valideynlərin də üzərinə çox böyük vəzifə və məsuliyyət düşür. Təhsil sistemi dünyəvilik və bərabərlik prinsiplərini nə qədər yaxşı qorusa da, uşağın dünyagörüşünün formalaşmasında ailənin təsiri həlledici olaraq qalır.

Valideyn ilk növbədə uşağın təhsil hüququna hörmət etməli və onun məktəbdə bilik, yüksək düşüncə və müxtəlif fikirlərlə tanış olmasına maneə yaratmamalıdır. Ailənin dini, mədəni və şəxsi dəyərləri ola bilər və onların uşağa ötürülməsi təbiidir. Lakin bu proses uşağın başqa düşüncə və inanclara qarşı dözümsüz böyüməsinə, elmi biliklərin rədd edilməsinə və ya təhsil imkanlarının məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarmamalıdır. Dövlətin qanunlarına, nizam-intizama riayət olunmalı, biganəlik, laqeydlik halları aradan qaldırılmalıdır.

Məktəb bütün uşaqların ortaq təhsil məkanıdır. Buna görə valideyn öz dini və ya ideoloji baxışlarının ümumi təhsil prosesinə məcburi norma kimi tətbiq olunmasını tələb etməməlidir. Ayrı-seçkilik və stereotiplər çox vaxt uşağa ilk növbədə ailə mühitində ötürülür. Məktəb bərabərlik haqqında danışsa da, evdə bunun əksi təbliğ edilirsə, təhsil və  tərbiyənin təsiri zəifləyir. Bundan başqa, valideyn məktəblə münasibətində yalnız öz övladının maraqlarını deyil, ümumi təhsil mühitini də nəzərə almalıdır. Ən əsası isə o, uşağa hazır düşüncə qəlibləri verməkdən daha çox düşünməyi öyrətməlidir. 

Göründüyü kimi, təhsildə dünyəviliyin və bərabərliyin qorunması yalnız dövlətin və məktəbin vəzifəsi çərçivəsində məhdudlaşmır. Dövlət hüquqi və institusional çərçivəni yaradır, məktəb bu prinsipləri tətbiq edir, valideyn isə onları ailə mühitində gücləndirir və ya zəiflədir. Bu üç tərəfin yanaşması bir-birini tamamladıqda azad düşüncəli, savadlı, tolerant və başqalarının hüquqlarına hörmət edən nəsil yetişdirmək mümkün olur. Əgər güclü, elmi düşüncəyə əsaslanan və sosial ədaləti qoruyan cəmiyyət qurmaq istəyiriksə, bu prinsiplərin təhsil sistemində qorunmasına dəstək verməliyik.


İradə ƏLİYEVA,

"Azərbaycan"

Digər Xəbərlər

QƏZETİN ÇAP VERSİYASI

XƏBƏR LENTİ Bütün xəbərlər

Azərbaycan-Vyetnam əlaqələri yüksələn xətlə inkişaf edir

13:46
22 Noyabr

Livan Respublikasının Prezidenti Zati-aliləri General Jozef Auna  

12:50
22 Noyabr

Azərbaycanda sabaha gözlənilən hava şəraiti açıqlanıb

12:28
22 Noyabr

Zəfər və inkişaf yolunun siyasi avanqardı: Yeni Azərbaycan Partiyası

10:57
22 Noyabr

Gəncədə YAP-ın yaradılmasının 34-cü ildönümü qeyd olunub

10:43
22 Noyabr

Azərbaycan-Vyetnam əlaqələri yeni mərhələdə

10:34
22 Noyabr

Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama səfəri ilə bağlı daha bir videoçarx paylaşılıb VİDEO

23:39
21 Noyabr

Prezident İlham Əliyevin Vyetnama səfəri başa çatıb

22:13
21 Noyabr

Hanoy Tiсarət və Turizm Kollecində Bakı guşəsi və Azərbaycan kulinariya zonası açılıb

21:56
21 Noyabr

ABŞ Milada qədər Ukrayna və Rusiya arasında yeni sülh danışıqları təşkil etməyi planlaşdırır  

19:36
21 Noyabr

Yeni Dehlidə Azərbaycan-Nepal mədəni əməkdaşlığı müzakirə olunub  

18:21
21 Noyabr

Adil Kərimli Hindistanın mədəniyyət və turizm naziri ilə görüşüb  

17:31
21 Noyabr

Volodimir Zelenski: Rusiya Ukraynanın körpülərinə yüzdən çox hücum edib  

17:22
21 Noyabr

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

16:38
21 Noyabr

Bakıda Kəlağayı Festivalının açılışı olub 

15:43
21 Noyabr

Azərbaycanın və Vyetnamın birinci xanımları Hanoyda İrs Evində olublar

15:31
21 Noyabr

Prezident: Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə Vyetnamın verdiyi dəstəyə və ədalətli mövqeyinə görə minnətdarıq 

15:03
21 Noyabr

Prezident İlham Əliyev: Vyetnam bizim üçün dost ölkə və strateji tərəfdaşdır 

14:59
21 Noyabr

Vyetnam Prezidenti: Tamamilə əminəm ki, Azərbaycan bundan da böyük inkişafa nail olacaq 

14:53
21 Noyabr

To Lam: Azərbaycan həm Avropanın, həm də Asiyanın bənzərsiz mədəni irsini daşıyan inci hesab olunur VİDEO  

14:51
21 Noyabr

Hanoyda Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın şərəfinə rəsmi nahar verilib

14:47
21 Noyabr

ÇOX OXUNANLAR

OXUCU MƏKTUBLARI

NƏŞRLƏRİMİZ

TƏQVİM / ARXİV

BAŞ REDAKTORDAN

Hamımızın Azərbaycan adlı bir Vətəni var! Qoynunda dünyaya göz açdığımız, minbir nemətindən dadıb isti qucağında boya-başa çatdığımız bu əvəzolunmaz diyar azərbaycanlı adını qürur və iftixarla daşıyan hər kəs üçün müqəddəs və ülvidir.
Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu Vətən müharibəsində zəfər çalaraq erməni işğalçılarını kapitulyasiyaya məcbur etdi, düşməni qovaraq ərazi bütövlüyünə nail oldu.
Bununla da Azərbaycan yeni inkişaf dövrünə qədəm qoydu.
Bu dövrdə dünyada mürəkkəb və ziddiyyətli proseslər davam etməkdədir!
Hələ də dünyada ədalətsizliklər mövcuddur!
Hələ də dünyada ikili standartlar var!
Hələ də dünyada güclülər zəiflərin haqqını tapdalamaq istəyir!
Odur ki, biz daima güclü olmalıyıq.
Güclü olmağın əsas şərti isə bizim birliyimizdir!
Dünyanın harasında yaşamağımızdan, hansı sahədə çalışmağımızdan asılı olmayaraq, əlbir və əlaqəli fəaliyyət göstərməyi bacarmalıyıq.
Azərbaycan naminə, onun dünyada yeri, yüksək nüfuzu uğrunda daim birlikdə mübarizə aparmalıyıq.
Yalnız bu halda anamız Azərbaycanı qoruya, yüksəldə və hamımız üçün qürur mənbəyinə çevirə bilərik.
Ulu yurdumuzun adını daşıyan "Azərbaycan" qəzeti də bu amala xidmət edir.
Əziz azərbaycanlılar! Sizi Azərbaycan naminə, övladlarımızın firavan və xoşbəxt gələcəyi uğrunda əlbir və əlaqəli fəaliyyətə çağırıram!