Azərbaycan üçün Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) ilə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi əhəmiyyətli istiqamətlərdən biridir. Ölkəmizin bu təşkilatla münasibətlərinin dinamikası rəsmi Bakının çoxşaxəli və balanslı xarici siyasət strategiyasının bir hissəsidir.
AZƏRTAC xəbər verir ki, rəsmi Bakı ilə ŞƏT arasında institusional əməkdaşlığın əsas xarakteri aşağıdakı mərhələlərlə xarakterizə olunur:
- 2015-ci ildə ŞƏT-in Dövlət Başçıları Şurasının iclasında Azərbaycana “dialoq üzrə tərəfdaş” statusunun verilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilib;
- 2016-cı ildə Pekində Azərbaycanın “dialoq üzrə tərəfdaş” statusunu rəsmiləşdirən Memorandum imzalanıb;
- 2022-ci ildə Səmərqənddə ŞƏT sammitində Prezident İlham Əliyev fəxri qonaq qismində iştirak edib;
- Prezident İlham Əliyev 2024-cü ildə Astanada ŞƏT-in Zirvə toplantısının iştirakçısı olub. Bununla da, institusional əlaqələr yeni müstəviyə keçib. Ona görə ki, həmin sammitdə Azərbaycan Respublikası ilə Çin Xalq Respublikası arasında strateji tərəfdaşlığın qurulması haqqında Birgə Bəyannamə imzalanıb;
- 2025-ci il sentyabrın 1-də Çinin Tiencin şəhərində “ŞƏT plyus” formatında görüşdə Prezident İlham Əliyev çıxış edib.
ŞƏT-in böyüməsi fonunda Azərbaycanın yeri
1996-cı ildə “Şanxay Beşliyi” əsasında formalaşan və 2001-ci il iyunun 15-də təsis edilən təşkilat özünü əsasən qonşu ölkələr arasında etimadın və əməkdaşlığın qurulmasına yönəldib. ŞƏT qısa tarixi dövr ərzində profilini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldərək, müasir qlobal siyasi-iqtisadi arxitekturanın həlledici komponentlərindən birinə çevrilib. Ona görə də, ŞƏT-in cari və perspektiv gündəliyi regional inkişafın demək olar ki, bütün əsas sahələrini əhatə edir. Azərbaycan isə bu prosesin iştirakçısına çevrilərək regionlararası inteqrasiya modelində mandatını genişləndirir.
ŞƏT-in tamhüquqlu iştirakçıları 10 ölkə - Rusiya, Belarus, Hindistan, İran, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Çin, Pakistan, Tacikistan və Özbəkistandır. Hazırda Əfqanıstan və Monqolustan təşkilatda müşahidəçi, Azərbaycan, Bəhreyn, Misir, Kamboca, Ermənistan, Qətər, Küveyt, Maldiv, Myanma, Nepal, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Şri-Lanka isə təşkilatın dialoq tərəfdaşı statusuna malikdirlər.
Azərbaycan Respublikasının məhz belə bir təşkilatda mövqelənməsi regional və qlobal çağırışların yenilənməsi fonunda diqqətəlayiq hadisədir. Çünki ŞƏT Avrasiya üzrə geosiyasətin təyin edilməsində böyük dəyərə malikdir. Avrasiyada artan iqtisadi, siyasi və nəqliyyat-logistika potensialı həmin məkanın qlobal güc balansının formalaşmasında rolunu daha da artırır.
ŞƏT dünya nizamında və qlobal idarəetmədə, beynəlxalq hüququn tətbiqi və beynəlxalq idarəetmənin effektivliyi ilə bağlı mübahisələrin artdığı bir dövrdə dünya siyasətinin vizyonunda mövqeyini irəliyə aparır. Təşkilatın yanaşması çoxqütblü dünya nizamının qurulmasına uyğun şəkildə inkişaf edir.
Çinlə əlaqələr nə deməkdir?
ŞƏT dünya əhalisinin, ərazisinin və iqtisadiyyatının mühüm bir hissəsini birləşdirərək regional və qlobal proseslərdə getdikcə daha çəkili söz sahibinə çevrilir. Hətta Çinin və Hindistanın ŞƏT-də təmsil olunması Avrasiya məkanında mühüm geosiyasi tarazlıq amili kimi qiymətləndirilə bilər. Bu, gərgin rəqabətdən əməkdaşlığa keçidi rəmzləşdirə biləcək mühüm məqamdır.
2025-ci ildə üzv dövlətlərin ümumi iqtisadi gücü dünya iqtisadiyyatının təxminən 33 faizini təşkil edərək 30 trilyon dollara çatıb. ŞƏT-in uğuru təkcə onun sıralarının genişlənməsi ilə ölçülmür. Bu təşkilatı fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun əməkdaşlıq fəlsəfəsi ilə əlaqəlidir. Burada ölkələr üçüncü tərəflərə qarşı yönəlmiş hərbi ittifaqlar yaratmadan bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq prinsipləri ilə fəaliyyət göstərirlər.
Digər tərəfdən, qlobal liderlik rolu üçün lazım olan əhəmiyyətli xüsusiyyətlərə yiyələnən Çin ŞƏT-də məxsusi dəyərə sahibdir. Çin bir sıra təşəbbüslərin müəllifi kimi çıxış etməklə tərəfdaşlıq coğrafiyasını genişləndirir. Bu, Azərbaycanın xarici siyasət prioritetləri ilə uyğundur. Prezident İlham Əliyevin ötən ilin aprelində Çinə dövlət səfəri zamanı “Azərbaycan Respublikası ilə Çin Xalq Respublikası arasında Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlığın Qurulması haqqında Birgə Bəyanat” imzalanması Bakı-Pekin əlaqələrinin ŞƏT formatındakı inkişafına əlavə çəki qazandırır.
Dövlətimizin başçısı 2025-ci ilin sentyabrında “ŞƏT Plyus” formatında keçirilən görüşdə deyib: “Azərbaycan beynəlxalq sülhün, təhlükəsizliyin və inkişafın təşviqi məqsədilə Çin tərəfindən irəli sürülmüş Qlobal İnkişaf Təşəbbüsünü, Qlobal Təhlükəsizlik Təşəbbüsünü və Qlobal Sivilizasiya Təşəbbüsünü fəal şəkildə dəstəkləmişdir. Biz, həmçinin Çin Xalq Respublikasının Sədri tərəfindən irəli sürülmüş Qlobal İdarəetmə Təşəbbüsünü dövlətlərin suveren bərabərliyi, BMT Nizamnaməsi və beynəlxalq hüquqa hörmət əsasında beynəlxalq münasibətlərin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş mühüm və vaxtında atılmış bir addım kimi alqışlayırıq”.
Digər tərəfdən Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın xarici siyasət kursunda çoxtərəfli platformalara, o cümlədən ŞƏT-ə spesifik tərəfdən yanaşır. Bunu şərtləndirən başqa bir amil Azərbaycanın geoiqtisadiyyatdakı mövqeyi ilə əlaqəlidir. Şərqlə Qərbi birləşdirən nəqliyyat-logistika şəbəkəsinin mühüm xətti olan Azərbaycan üçün bunun əhəmiyyəti Zəngəzur dəhlizi fonunda strateji mənaya malikdir. Bu, ölkəmizə Cənubi Qafqaz geosiyasətinin zirvəsindəki mövqeyini şaxələndirməyə imkan verir.
Bu sitat Azərbaycanın geostrateji mövqeyindən irəli gələrək ŞƏT-ə necə yanaşmasının indikatorudur. Bunu aşağıdakı tezislərlə ifadə etmək mümkündür:
1. Azərbaycan Çinin qlobal təşəbbüslərini dəstəkləməklə, bunu sülh, təhlükəsizlik və inkişaf baxımından əhəmiyyətli hesab edir;
2. Azərbaycan Çinlə əməkdaşlığı beynəlxalq münasibətlərdə baş verən dəyişiklər kontekstində qiymətləndirir. Bununla Azərbaycan daha ədalətli və səmərəli beynəlxalq idarəetmə mexanizmlərinin formalaşdırılmasına marağını nümayiş etdirir.
3. Azərbaycanın Çinin təşəbbüslərinə dəstəyi beynəlxalq hüquq və suveren bərabərlik prinsiplərinə əsaslanır.
Azərbaycan ŞƏT və Çinlə əlaqələrə çoxtərəfli təhlükəsizlik məsələlərində koordinasiyaedici müstəvi kimi baxır.
Bu baxımdan, Avrasiya geosiyasi məkanında mühüm təsir imkanlarına malik olan ŞƏT üzvü və tərəfdaş ölkələrlə əməkdaşlıq Azərbaycanın regional və qlobal proseslərdə mövqeyinin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
