AZƏRTAC oxucuları ölkəmizin muzey kolleksiyalarından nadir eksponatlarla tanış edən “Azərbaycan muzeylərinin nadir eksponatları” silsiləsini davam etdirir.
GPS və elektron naviqasiya sistemləri meydana çıxmazdan çox əvvəl dənizçilər açıq dənizdə öz yerlərini Günəşə, ulduzlara və üfüqə əsaslanaraq müəyyən edirdilər. Onlara bu işdə kömək edən cihazlardan biri XVIII əsrə aid və hazırda “Suraxanı” gəmi-muzeyində nümayiş etdirilən Devis kvadrantı olub.
Devis kvadrantından səma cisimlərinin, ilk növbədə isə Günəşin üfüq üzərindəki hündürlüyünü ölçmək üçün istifadə olunurdu. Əldə olunan məlumatlar əsasında dənizçilər coğrafi enliyi müəyyənləşdirə və gəminin dənizdəki yerini dəqiqləşdirə bilirdilər.
Nümayiş etdirilən eksponat günümüzədək qorunub saxlanılan iki Devis kvadrantından biridir. Digəri Böyük Britaniyanın Qrinviç şəhərindəki Milli Dəniz Muzeyində saxlanılır.
Cihazın xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, dənizçi birbaşa Günəşə baxmalı olmurdu. O, Günəşə arxasını çevirərək kvadrantın xüsusi konstruksiyasının köməyi ilə ölçmə aparır, səma cisminin mövqeyini üfüq xətti ilə üst-üstə salırdı. Belə prinsip açıq dəniz şəraitində xüsusilə əhəmiyyətli idi, çünki naviqasiya hesablamalarının dəqiqliyi həlledici rol oynaya bilərdi.
Bu tip cihazın yaradılması XVI əsrin sonunda onu hazırlamış ingilis dənizçi və naviqator Con Devisin adı ilə bağlıdır. XVII–XVIII əsrlərdə Devis kvadrantı geniş yayılaraq dəniz naviqasiyasının mühüm alətlərindən birinə çevrilib. Sonralar onu tədricən daha dəqiq cihazlar – oktantlar və sekstantlar əvəz edib.
“Suraxanı” gəmi-muzeyinin “Naviqasiya və kommunikasiya” zalında nümayiş etdirilən eksponat 1740-cı ildə Niderlandda hazırlanıb. Cihaz fil sümüyündən, dəmir və armud ağacından, dəmirdən və misdən hazırlanmış elementlərdən ibarətdir. Onun ölçüləri 36,5 × 63,5 santimetrdir. Tərtibatında ulduzlar və kral zanbağı formasında dekorativ motivlərdən istifadə olunub.
Eksponatın öz tarixçəsi də diqqətəlayiqdir. Onun üzərində uzun müddət istifadə edildiyini göstərən izlər qorunub saxlanılıb: üfüqi lələk orijinaldır, göz və kölgə hissələrinin ayrı-ayrı bölmələrinin dəmir örtüyü isə daha sonrakı dövrə, ehtimal ki, XIX və ya XX əsrə aiddir. Bu, cihazın ayrı-ayrı detallarının zaman keçdikcə dəyişdirildiyini göstərir.
Bu gün Devis kvadrantı keçmişdə dənizçiliyin səmanı müşahidə etməklə nə qədər sıx bağlı olduğunu görməyə imkan verir. Müasir insan üçün gəminin yeri və istiqaməti elektron sistemlər vasitəsilə demək olar ki, ani şəkildə müəyyən edilir, bir vaxtlar isə dənizçiyə bunun üçün Günəş, üfüq və dəqiq ölçü cihazı lazım idi.
