Bu layihənin reallaşması regionda çoxtərəfli iqtisadi inteqrasiyanın bünövrəsini qoyacaq və dayanıqlı sülhü təmin edəcək
Cənubi Qafqazın siyasi və iqtisadi mənzərəsində baş verən dəyişiklik regionun nəqliyyat xəritəsini kökündən yeniləyir. Nəqliyyat dəhlizlərinin qlobal miqyasda yenidən qurulduğu, alternativ ticarət yollarına tələbatın sürətlə artdığı müasir dövrdə Azərbaycan həyata keçirdiyi uzaqgörən siyasi kursla bu dəyişikliyin mərkəzində dayanır. Bu xəttin real müstəvidə təzahürü strateji layihələrin reallaşdırılması istiqamətində atılan addımlarda özünü göstərir.
Azərbaycanın geostrateji mövqeyinin gücləndirilməsi daxili bölgələrin, xüsusilə də Naxçıvanın strateji imkanlarının tam reallaşdırılması ilə sıx bağlıdır. Regionda reallaşdırılan irimiqyaslı layihələr muxtar respublikanın həm iqtisadi, həm də logistik baxımdan yeni mərhələyə keçməsini zəruri edir. Bu kontekstdə avqustun 11-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfəri bölgənin hərtərəfli inkişafında müstəsna əhəmiyyətə malik yeni mərhələnin əsasını qoydu. Dövlətimizin başçısının Naxçıvana budəfəki səfəri yalnız bir sıra sənaye, nəqliyyat, şəhərsalma və sosial obyektlərin açılışı kimi deyil, muxtar respublikanın inkişaf çərçivəsinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm tarixi hadisəyə çevrildi. Səfər zamanı verilən tapşırıqlar, qəbul edilən qərarlar bir daha sübut etdi ki, Naxçıvanın sürətli sosial-iqtisadi inkişafı və müdafiə potensialının ən müasir texnikalarla, yeni komando qüvvələri ilə gücləndirilməsi dövlətimizin əsas prioritetlərindəndir.
Səfərin önəmli məqamlarından biri dövlətimizin başçısının Azərbaycan Televiziyasına verdiyi geniş müsahibə və Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mesajlar oldu. Prezident İlham Əliyev müsahibədə Zəngəzur dəhlizini sadəcə nəqliyyat xətti kimi deyil, Naxçıvanın təhlükəsizliyini, iqtisadi dirçəlişini, enerji ixracını və Azərbaycanın qlobal logistika strategiyasını özündə birləşdirən çoxşaxəli layihə kimi təqdim etdi. Dövlətimizin başçısı vurğuladı ki, Bakı üçün Zəngəzur dəhlizi hər şeydən əvvəl kommunikasiya bağlantısının bərpası, daha sonra isə beynəlxalq nəqliyyat magistralına çevrilmə layihəsidir. Prezident İlham Əliyev müsahibəsində dəhlizin gündəmə gətirilməsində Azərbaycanın qətiyyətli mövqeyini xüsusi vurğulayıb: “Zəngəzur dəhlizinin yaradılması, bildiyiniz kimi, bizim təşəbbüsümüz olub. Azərbaycanın əsas hissəsini onun ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvanla birləşdirmək bizim çoxdankı arzumuz olub. Biz bu hədəfə doğru inamla və çox böyük məharətlə addımlayırdıq, yaxınlaşırdıq və artıq yaxınlaşmışıq”.
Milli hədəflərdən olan bu proses zaman keçdikcə beynəlxalq müstəviyə çıxaraq qlobal güclərin də diqqət mərkəzinə düşüb. Ermənistanın müxtəlif bəhanələrlə prosesi tormozlamaq cəhdlərinə baxmayaraq, 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda keçirilən tarixi görüş bu məsələdə keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Artıq Zəngəzur dəhlizi, yaxud digər adı ilə “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP) təkcə iki ölkə arasındakı münasibətlərin mövzusu deyil, ABŞ-nin də dəstəklədiyi genişmiqyaslı geosiyasi və logistik layihə kimi qəbul edilir. Dövlətimizin başçısı müsahibədə bu məqama diqqət çəkib: “TRIPP adını daşıyan bu layihənin icrasına artıq start verilmişdir. Bu yaxınlarda, üç gün bundan qabaq - avqustun 8-də Prezident Trampla söhbət əsnasında bu məsələyə də toxunuldu və hər iki tərəf əminliyini vurğuladı ki, bu önəmli nəqliyyat layihəsi mütləq və tezliklə icra ediləcək”.
Siyasi baxımdan Zəngəzur dəhlizinin reallaşması regionda dayanıqlı sülhün, təhlükəsizliyin və çoxtərəfli əməkdaşlığın bərqərar olması üçün mühüm platformadır. Bu layihə təkcə bilavasitə marşrut üzərində yerləşən dövlətlərin deyil, geniş coğrafiyada yerləşən bütün regional ölkələrin uzunmüddətli iqtisadi və strateji maraqlarına tam cavab verir. Nəqliyyat və logistika imkanlarının şaxələndirilməsi region xalqları arasında ticarət dövriyyəsini artırmaqla yanaşı, diplomatik münasibətlərin də konstruktiv müstəvidə inkişafına güclü təkandır. Qarşılıqlı iqtisadi asılılığın və birgə maraqların yaratdığı bu yeni regional model Cənubi Qafqazda münaqişə risklərini minimuma endirir, eskalasiya ehtimallarını neytrallaşdırır və beləliklə, gələcək nəsillər üçün uzunmüddətli sabitlik, təhlükəsizlik və tərəqqi mühitini təmin edir.
Vacib məqamlardan biri Zəngəzur dəhlizinin multimodal xarakter daşımasıdır. Yəni söhbət yalnız avtomobil və ya dəmir yolundan getmir, eyni zamanda yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin, fiber-optik rabitə kanallarının və digər kommunikasiya infrastrukturunun bu marşrut boyunca çəkilməsi nəzərdə tutulur. Bu isə “dəhliz” anlayışını daha geniş nəqliyyat-enerji platforması səviyyəsinə qaldırır. Xüsusilə dəmir yolu şəbəkəsinin yenidən qurulması və ötürücülük qabiliyyətinin artırılması iqtisadi səmərəliliyin əsas göstəricisidir. Əgər əvvəllər mövcud infrastrukturun imkanları məhdud idisə, indi qarşıya qoyulan hədəflər tamamilə fərqli miqyasdan xəbər verir. Bu infrastruktur hədəflərinə toxunan Prezident İlham Əliyev qeyd etmişdir: “Amma bizim istəyimiz ondan ibarətdir ki, bu nəqliyyat dəhlizindən ən azı 15 milyon ton yük keçsin. Onun üçün bu gün mövcud olan dəmir yolu yenidən qurulmalıdır, reabilitasiya edilməlidir”.
Naxçıvan dəmir yolunun müasir standartlara uyğun bərpası muxtar respublikanın tranzit potensialını bir neçə dəfə artıracaq. Layihənin iqtisadi rentabelliyi onun qlobal nəqliyyat qovşaqlarına inteqrasiya olunması ilə ölçülür. Zəngəzur dəhlizi yalnız Şərq-Qərb marşrutunun, yəni Mərkəzi Asiya, Çin, Azərbaycan, Türkiyə və Avropa xəttinin mühüm halqası olmaqla kifayətlənməyəcək, eyni zamanda Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinə tam inteqrasiya olunacaq. Zəngəzur istiqamətindən Naxçıvana daxil olan yük axınları Culfa dəmir yolu məntəqəsi vasitəsilə İrana, oradan isə Fars körfəzinə və Cənubi Asiyaya çıxış əldə edəcək. Bu, Azərbaycanın İranla ikinci dəmir yolu bağlantısını formalaşdıracaq və yüklərin daha tez və ucuz daşınmasına şərait yaradacaq.
Prezident İlham Əliyev bu strateji qovşağın coğrafi əhatəsini və Naxçıvanın mərkəzi rolunu belə izah edib: “Qeyd etdiyim kimi, bu, Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizinin bir qolu olacaq. Eyni zamanda, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin bir qolu olacaq. Çünki bu gün Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi deyəndə adətən Rusiya-Azərbaycan-İran, yəni Astaraya keçid, Astara-Rəşt, İran ərazisində layihə nəzərdə tutulur. Layihənin icrası, bildiyimə görə, ya başlayıb, ya da başlayacaq. Hər halda, Azərbaycan ərazisində bu layihə hazırdır. Amma Zəngəzur dəhlizi açılandan sonra artıq Azərbaycandan İrana ikinci dəmir yolu xətti açılacaqdır. Məhz Zəngəzur dəhlizindən Naxçıvana girərək və Culfa dəmiryol məntəqəsindən İrana dəmir yolu var. Yəni bu layihə daha tez reallaşa bilər. Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi Fars körfəzinə istiqamətləndirilir. Oradan o bölgəyə yaxın olan, məsələn, Pakistana uzana bilər. Yəni bu, çox önəmli bir nəqliyyat layihəsi olacaqdır və bunun mərkəzində Naxçıvan dayanır”.
Türkiyə, İran və Ermənistanla sərhəddə yerləşən Naxçıvanın unikal coğrafi mövqeyi ona təxminən 200 milyonluq böyük bir regional bazara birbaşa çıxış imkanı verir. İndiyədək regiondan keçən yük axınlarının əsasən bir istiqamətə yönəldiyini nəzərə alsaq, Naxçıvan üzərindən açılan yeni xətlər qlobal ticarət üçün əvəzolunmaz alternativə çevrilir. Avropa ilə Asiya arasında illik ticarət dövriyyəsinin və yükdaşımaların dəyərinin yüz milyardlarla dollar həcmində artması Orta dəhlizə və ona inteqrasiya olunan Zəngəzur marşrutuna xüsusi önəm qazandırır. Bu nəhəng ticarət axınlarının bir hissəsinin Naxçıvandan keçməsi regional iqtisadiyyat üçün geniş imkanlar deməkdir.
İqtisadi dividend yalnız yüklərin fiziki olaraq muxtar respublikadan keçməsi ilə bitmir. Məqsəd tranzit hərəkətini daxili iqtisadi dinamikaya çevirməkdir. Yük axınlarının artması Naxçıvanda anbar, çeşidləmə, gömrük, logistika, sığorta və texniki xidmət sahələrinin sürətli inkişafına təkan verəcək. Bunun üçün nəqliyyat magistralı boyunca istehsal müəssisələrinin, yeni sənaye parklarının və logistik mərkəzlərin qurulması nəzərdə tutulur. Tranzitlə başlayan iqtisadi dövriyyə Naxçıvanda yeni iş yerlərinin açılmasına, xammalın əlavə dəyərli məhsula çevrilməsinə və yerli əhalinin rifahının yüksəlməsinə xidmət edəcək.
Zəngəzur dəhlizinin strateji əhəmiyyətini tamamlayan mühüm istiqamətlərdən biri də onun “yaşıl enerji” və rəqəmsal kommunikasiya mərkəzi kimi formalaşmasıdır. Günəş və külək enerjisi potensialı zəngin olan Naxçıvan yaxın gələcəkdə irimiqyaslı “yaşıl enerji” istehsalçısına çevriləcək. Dəhliz boyunca çəkiləcək yüksək gərginlikli elektrik xətləri Naxçıvanda istehsal olunan bərpaolunan enerjinin Azərbaycanın əsas enerji şəbəkəsinə, eləcə də Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına ixracına imkan yaradacaq. Eyni zamanda layihə çərçivəsində çəkilməsi planlaşdırılan fiber-optik rabitə xətləri Asiya ilə Avropa arasında ən qısa rəqəmsal data marşrutunu formalaşdıraraq Naxçıvanı regional rəqəmsal mərkəzə çevirəcək.
Bundan əlavə, dəhlizin fəaliyyətə başlaması regionda humanitar, sosial və turizm əlaqələrinin də inkişafına ciddi təkan verəcək. Blokadanın tam aradan qalxması ilə Naxçıvanın zəngin mədəni-tarixi irsi, müalicəvi turizm mərkəzləri və ekoloji turizm potensialı beynəlxalq ziyarətçilər üçün daha əlçatan olacaq, bu da xidmət sektorunun şaxələnməsini təmin edəcək.
Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, Zəngəzur dəhlizi çoxdankı arzumuzun gerçəkləşməsi ilə yanaşı, Avrasiya məkanında sülhün, sabitliyin, iqtisadi tərəqqinin və təhlükəsizliyin ən etibarlı zəmanətinə çevriləcək. Bu dəhliz regional nəqliyyat, “yaşıl enerji”, rəqəmsal texnologiyalar və ticarət axınlarının kəsişdiyi strateji mərkəz olaraq Azərbaycanın qlobal geoiqtisadi mövqeyini daha da möhkəmləndirəcək.
İsmayıl QOCAYEV,
“Azərbaycan”
