XX əsrin siyasi tarixində Sovet İttifaqı uzun müddət beynəlxalq münasibətlərin əsas müəyyənedicilərindən biri olmuşdur. Ərazisinin miqyası, iqtisadi və hərbi imkanları, siyasi təsir dairəsi bu dövləti dünya siyasətinin mühüm mərkəzlərindən birinə çevirmişdi. Belə mürəkkəb və sərt siyasi sistemin ali rəhbərliyində Azərbaycan xalqının yetirdiyi Heydər Əliyev kimi bir şəxsiyyətin yüksəlməsi Azərbaycan tarixinin ən mühüm siyasi hadisələrindən biri hesab oluna bilər.
Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətini yalnız Azərbaycan miqyasında qiymətləndirmək onun fəaliyyətinin əhatə dairəsini tam ifadə etmir. O, əvvəlcə Azərbaycanda dövlət və idarəçilik təcrübəsi formalaşdırmış, daha sonra Sovet İttifaqının ən yüksək siyasi və inzibati strukturlarından birində mühüm mövqeyə yüksəlmişdi. Bu yüksəliş təsadüfi karyera hadisəsi kimi deyil, uzun illər ərzində formalaşmış idarəçilik qabiliyyətinin, siyasi iradənin və dövlətçilik təfəkkürünün nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Heydər Əliyev özü siyasi fəaliyyətinin əsas prinsipini ifadə edərkən demişdir: "Mən hakimiyyət dövrümdə heç vaxt milli maraqlarımızın əleyhinə olan heç bir addım atmamışam, heç bir iş görməmişəm!" Bu fikir onun siyasi fəaliyyətinin başlıca meyarlarından birini ifadə edirdi. Xüsusilə sovet siyasi sisteminin sərt mərkəzləşmiş idarəçilik modeli şəraitində milli maraqların qorunması xüsusi siyasi çeviklik və məsuliyyət tələb edirdi.
Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi 1969-1982-ci illər onun siyasi yüksəlişinin mühüm mərhələsini təşkil edirdi. Bu dövrdə respublikada iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin inkişaf etdirilməsi, sənaye potensialının genişləndirilməsi, kadr siyasətinin yenilənməsi və idarəçilik sisteminin möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılmışdı. Onun fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycanda siyasi və iqtisadi idarəçilik sahəsində geniş təcrübə formalaşmışdı.
Bu təcrübə sonrakı mərhələdə onun ittifaq miqyasına yüksəlməsində mühüm rol oynadı. 1982-ci ilin noyabrında Yuri Andropov Sov.İKP MK-nın baş katibi seçildikdən sonra Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində yeni mərhələ başlandı. O, Siyasi Büronun üzvü seçildi və SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsinə təyin edildi. Beləliklə, Azərbaycan rəhbərliyindən Sovet İttifaqının ali siyasi idarəçilik sisteminə keçən Heydər Əliyev ölkənin ən mühüm qərar verən orqanlarında fəaliyyət göstərməyə başladı.
Bu mərhələ onun siyasi imkanlarının miqyasını da genişləndirdi. Heydər Əliyevin fəaliyyət dairəsi nəqliyyat, iqtisadiyyat, idarəçilik, sosial sahələr, xarici siyasətlə bağlı məsələlər və dövlət idarəçiliyinin müxtəlif istiqamətlərini əhatə edirdi. Onun yüksək iş qabiliyyəti və məsələlərin operativ həllinə yanaşması haqqında həmin dövrün müxtəlif mənbələrində məlumatlara rast gəlinir.
1984-cü ilin fevralında SSRİ Nazirlər Soveti Rəyasət Heyətinin Operativ Məsələlər üzrə Komissiyasına rəhbər təyin edilməsi onun ittifaq səviyyəsində malik olduğu səlahiyyətlərinin miqyasını daha da artırdı. Bu vəzifə dövlət idarəçiliyinin gündəlik və strateji əhəmiyyət daşıyan məsələlərinin operativ şəkildə əlaqələndirilməsini tələb edirdi. Heydər Əliyevin bu sahədə fəaliyyəti onun sovet rəhbərliyi daxilində ciddi siyasi və idarəçilik çəkisinə malik olduğunu göstərirdi.
Lakin siyasi sistemlərdə şəxsi nüfuzun artması çox vaxt müxtəlif maraqların toqquşmasına da səbəb olur. Heydər Əliyevin Moskvada yüksək mövqeyə yüksəlməsi ilə onun siyasi çəkisi daha da artdı. Eyni zamanda Kreml daxilində müxtəlif qrupların maraqları arasında rəqabət gücləndi. Yuri Andropovun vəfatından sonra sovet rəhbərliyində yeni siyasi mərhələ başladı və Mixail Qorbaçovun hakimiyyətə gəlməsi ilə bu proses daha mürəkkəb xarakter aldı.
Heydər Əliyevin Qorbaçovun siyasi yüksəlişində müəyyən rol oynadığı barədə müxtəlif məlumatlar mövcuddur. Lakin sonrakı siyasi proseslər göstərdi ki, yeni rəhbərliklə Heydər Əliyev arasında münasibətlər kəskinləşdi. 1985-ci ildən etibarən onun beynəlxalq görüşlərdə və mühüm dövlət tədbirlərində əvvəlki fəallığı məhdudlaşdırıldı. Xarici səfərlərdən kənarda qalması və dövlətlərarası danışıqlarda əvvəlki rolunun zəiflədilməsi bu siyasətin konkret göstəricilərindən idi.
Turqut Özal Heydər Əliyevlə niyə görüşə bilmədi?
1986-cı ildə Türkiyənin Baş naziri Turqut Özalın Moskvaya səfəri bu baxımdan diqqətçəkən hadisələrdən biri oldu. Sovet rəhbərliyində yüksək vəzifə tutan azərbaycanlı və türk mənşəli siyasi xadim kimi Heydər Əliyevin həmin səfərlə bağlı tədbirlərdə görünməməsi siyasi baxımdan xüsusi məna daşıyırdı. Halbuki Heydər Əliyev Türkiyə ilə münasibətlərə dair məsələlərdə ciddi təcrübəyə malik idi və onun siyasi çəkisi belə görüşlərdə iştirakını məntiqli edən amillərdən idi.
1987-ci ilin oktyabrında Heydər Əliyev Siyasi Büro üzvlüyündən və yüksək dövlət vəzifələrindən istefa verdi. Bu hadisə onun siyasi fəaliyyətində ağır dönüş nöqtəsi yaratdı. Moskvada yaşadığı dövrdə ona qarşı təzyiqlər artdı, haqqında müxtəlif ittihamlar və qarayaxma xarakterli məlumatlar yayıldı. Onun səhhətində ciddi problemlər yarandı.
Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra Azərbaycandakı vəziyyət də getdikcə mürəkkəbləşdi. Qarabağ məsələsi yenidən gündəmə gəldi, Ermənistanın ərazi iddiaları daha açıq xarakter aldı. Belə bir məqamda Azərbaycan cəmiyyətində milli azadlıq düşüncəsi güclənməyə başladı. Mərkəzi hakimiyyətlə Azərbaycan arasında münasibətlərdə gərginlik artdı.
1988-ci il dekabrın 7-də Ermənistanın şimalında baş vermiş güclü zəlzələ regionda böyük humanitar faciəyə səbəb oldu. Azərbaycandan Ermənistana yardım göndərilməsi prosesində də müxtəlif hadisələr baş verdi. 1988-ci il dekabrın 11-də Bakıdan Leninakana, zəlzələ zonasına uçan İl-76 təyyarəsinin qəzaya uğraması nəticəsində çox sayda insan həyatını itirdi. Mənbədə bu hadisənin sonrakı araşdırılması ilə bağlı ciddi sualların yarandığı qeyd olunur. 1994-cü ildə Prezident Heydər Əliyevin sərəncamı ilə həmin hadisədə həlak olanların şəhid statusu alması isə bu faciənin Azərbaycan dövlətinin yaddaşında xüsusi yer tutduğunu göstərdi.
1989-1990-cı illərdə Azərbaycandakı siyasi vəziyyət daha da gərginləşdi. Qarabağ ətrafında proseslər intensivləşdi. Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların məcburi köçürülməsi davam edir, cəmiyyətdə milli azadlıq hərəkatı genişlənirdi. Mərkəzi hakimiyyət isə prosesləri əsasən öz siyasi nəzarəti çərçivəsində saxlamağa çalışırdı. Belə bir şəraitdə Heydər Əliyevin siyasi səhnəyə yenidən qayıtması məsələsi xüsusi əhəmiyyət qazanırdı. Onun Moskvada olduğu dövrdə Azərbaycandan uzaqda saxlanılması üçün müxtəlif siyasi və inzibati vasitələrdən istifadə olunurdu. Buna baxmayaraq, Azərbaycanda Heydər Əliyevə olan ictimai rəğbət davam edirdi.
1990-cı il yanvarın 20-də Bakıda baş verən qanlı Yanvar faciəsi bu münasibətlərin yeni mərhələyə keçməsinə səbəb oldu. Yanvarın 21-də Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək xalqımıza qarşı həyata keçirilmiş hərbi əməliyyatı sərt şəkildə pislədi. O, sovet rəhbərliyini məsuliyyətə çağırdı. Bu, 1987-ci ildən sonra onun geniş ictimaiyyət qarşısında ən mühüm siyasi çıxışlarından biri idi. Həmin çıxışdan sonra Heydər Əliyevin üzərində nəzarətin daha da gücləndirilməsi onun sonrakı ifadələrində öz əksini tapmışdır. O, Moskvada olduğu müddətdə telefon danışıqlarının izlənildiyini, Azərbaycana qayıtmaq planlarının yüksək siyasi dairələrə məlum olduğunu bildirmişdi. Buna baxmayaraq, onun Azərbaycana qayıtmaq niyyəti getdikcə daha aydın şəkil alırdı.
Naxçıvandan gözlənilməz qərar
Bu mərhələdə Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXXII qurultayına hazırlıq prosesi gedirdi. Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında və şəhərlərində partiya konfransları keçirilir, qurultaya nümayəndələr seçilirdi. Naxçıvan şəhəri, Ordubad və Şərurdan Heydər Əliyevin qurultaya nümayəndə seçilməsi həmin dövrün siyasi reallıqları baxımından gözlənilməz hadisə idi.
Məhz bu hadisə yazının əsas sualına cavabın başlanğıcını təşkil edir. Heydər Əliyevin qurultaya nümayəndə seçilməsi sadəcə təşkilati prosedur çərçivəsində baş vermiş adi siyasi hadisə kimi qəbul edilə bilməzdi. Bu seçim Azərbaycanda bu dahi şəxsiyyətin siyasi nüfuzunun qorunduğunu, xalq arasında ona olan rəğbətin davam etdiyini və onun ölkənin siyasi həyatına qayıdışının ictimai əsaslarının mövcud olduğunu göstərirdi.
Ən diqqətçəkən məqam isə həmin seçimin əvvəlcədən hazırlanmış siyahı əsasında həyata keçirilməməsi idi. Heydər Əliyevin öz ifadəsinə görə, onun adı əvvəlcədən nümayəndə siyahısında yer almamışdı. Konfrans iştirakçılarının təşəbbüsü və tələbi nəticəsində onun namizədliyi irəli sürülmüş, gizli səsvermə yolu ilə qurultaya nümayəndə seçilmişdi. Daha sonra Naxçıvanın digər rayonlarından da onun qurultaya nümayəndə seçilməsinin tələb edildiyi barədə məlumat verilmişdi. Bu fakt siyasi baxımdan ciddi məna daşıyırdı. Çünki həmin dövrdə Heydər Əliyev Moskvada yaşayırdı, Azərbaycanla əlaqələri məhdud idi və onun Azərbaycana qayıdışı üçün siyasi imkanlar son dərəcə dar idi. Buna baxmayaraq, Naxçıvanın müxtəlif siyasi təşkilatlarında onun adının irəli sürülməsi onun siyasi nüfuzunun cəmiyyət daxilində qorunduğunu göstərirdi.
Heydər Əliyev qurultaya nümayəndə seçilməsi barədə xəbəri Moskvada aldığını və bunu məmnuniyyətlə qarşıladığını bildirirdi. Onun üçün bu seçim yalnız siyasi tədbirdə iştirak imkanından ibarət deyildi. Burada Vətənə qayıdış arzusu xüsusi yer tuturdu. O, həmin dövrdə Azərbaycana gəlmək üçün daha əvvəl də cəhdlər etdiyini, lakin müxtəlif maneələrlə qarşılaşdığını bildirirdi. Ulu Öndərin sözləri ilə desək: "Eyni zamanda Azərbaycana gəlmək, onu ziyarət etmək arzusu, qurultayda iştirak etmək arzusundan üstün idi. Bu vaxta qədər mən bir neçə dəfə cəhd etmişdim ki, Bakıya, Azərbaycana qayıdım, ancaq müxtəlif yerlərdən mənə maneçilik olmuşdur. İndi bu məsələ artıq rəsmi şəkil almışdı. Qurultaya nümayəndə seçilmişdim və fürsətdən istifadə edib vətəni də ziyarət etməyi qərara aldım".
Bu cümlələr həmin hadisənin siyasi və mənəvi mahiyyətini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Heydər Əliyev üçün qurultay Azərbaycana qayıtmaq üçün hüquqi və siyasi əsas yaradırdı. Bu əsas əvvəlki dövrlərdə mövcud olmayan real imkan formalaşdırırdı. Məhz buna görə də Heydər Əliyevin Azərbaycana səfəri məsələsi sovet rəhbərliyi üçün ciddi narahatlıq mənbəyinə çevrildi. Onun Bakıya getmək niyyətindən xəbər tutan müxtəlif vəzifəli şəxslər telefon vasitəsilə onunla əlaqə saxlayaraq səfərdən çəkinməsini istəyirdilər. Onlar Azərbaycandakı siyasi vəziyyətin gərginliyini əsas gətirir, Heydər Əliyevin səfərinin vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirə biləcəyini bildirirdilər.
Heydər Əliyevin bu təzyiqlərə cavabı onun siyasi xarakterini əks etdirirdi. O, qurultaya nümayəndə seçildiyini və bu hüquqdan istifadə etmək niyyətində olduğunu bildirirdi. Eyni zamanda öz siyasi fəaliyyətini Azərbaycan xalqının qarşısında müzakirə etməyə hazır olduğunu vurğulayırdı. Onun yanaşmasında əsas məqam siyasi məsuliyyət və ictimai legitimlik idi. Heydər Əliyev sonrakı ifadələrində həmin dövrdə üzərində nəzarətin mövcudluğunu da qeyd etmişdi. Onun sözlərinə görə, 20 Yanvar faciəsindən sonra bu nəzarət daha da gücləndirilmişdi. Yanvarın 21-də Moskvadakı çıxışında sovet rəhbərliyinin Azərbaycan xalqına qarşı hərbi müdaxiləsini pisləməsi onun siyasi mövqeyini daha da aydınlaşdırmışdı. Bu şəraitdə qurultaya nümayəndə seçilməsi Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinə yeni hüquqi və ictimai məzmun gətirdi. O, artıq yalnız keçmişdə yüksək vəzifələr tutmuş siyasi xadim kimi deyil, Azərbaycan Kommunist Partiyasının qurultayına seçilmiş nümayəndə kimi ölkəyə qayıtmaq imkanına malik idi.
Hadisələrin sonrakı inkişafı bu seçimin yaratdığı siyasi əhəmiyyəti daha aydın göstərdi. Heydər Əliyevin Azərbaycana qayıtmasının qarşısını almaq üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə olunması barədə məlumatlar mövcuddur. Mənbədə onunla sıx əlaqə saxlayan nəşriyyatın direktoru Əjdər Xanbabayevin 1990-cı il mayın 30-da qətlə yetirilməsi də həmin dövrün ağır siyasi atmosferi ilə əlaqələndirilir.
Əjdər Xanbabayevin fəaliyyəti xüsusi diqqətə layiqdir. O, Heydər Əliyevlə telefon əlaqəsi saxlayır, onun fikirlərinin mətbuatda işıqlandırılmasına imkan yaratmağa çalışırdı. Bu fəaliyyət nəticəsində onun üzərində nəzarət gücləndirilmişdi.
Bu hadisələr Heydər Əliyevin qurultayda iştirakının hansı siyasi mühitdə baş verdiyini göstərir. Söhbət yalnız bir şəxsin qurultayda iştirak etmək hüququndan getmirdi. Məsələ Azərbaycan cəmiyyətində dəyişən siyasi münasibətlərin, milli şüurun yüksəlişinin və xalqın öz siyasi iradəsini ifadə etmək istəyinin daha geniş prosesə çevrilməsindən gedirdi.
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində xüsusi mərhələ
1990-cı il iyunun 8-də başlayan Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXXII qurultayı iyulun 27-dək davam etdi. Heydər Əliyev həmin qurultayda iştirak etmək üçün Azərbaycana gəldi. Lakin onun Bakıda uzun müddət qalmasına siyasi imkan yaradılmadı və o, Naxçıvana qayıtdı. Bununla belə, hadisənin əsas siyasi nəticəsi artıq ortaya çıxmışdı. Heydər Əliyev uzun illərdən sonra Azərbaycan ərazisinə qayıtmışdı. Onun qayıdışı Azərbaycan cəmiyyətində böyük ruh yüksəkliyi yaratdı. Naxçıvan isə onun siyasi fəaliyyətinin növbəti mühüm mərhələsinin əsas mərkəzinə çevrildi.
Naxçıvanda Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti Azərbaycanın milli dövlətçilik tarixində xüsusi mərhələ təşkil edir. Burada onun fəaliyyəti milli maraqların müdafiəsi, siyasi iradənin ifadəsi və müstəqillik ideyasının möhkəmlənməsi istiqamətində yeni məzmun qazandı. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, Naxçıvanda formalaşan siyasi xətt Azərbaycanın müstəqillik prosesinin mühüm dayaqlarından birinə çevrilmişdi.
Beləliklə, Heydər Əliyevin qurultaya nümayəndə seçilməsi bir neçə istiqamətdə mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Bir tərəfdən, bu seçim onun Azərbaycan siyasi həyatına qayıdışı üçün hüquqi əsas yaratdı. Digər tərəfdən, həmin seçim Azərbaycan cəmiyyətində onun siyasi nüfuzunun qorunduğunu nümayiş etdirdi. Daha mühüm məqam isə bu hadisənin xalqın siyasi iradəsinin müəyyən bir ifadəsi kimi tarixə düşməsidir.
Hadisəyə yalnız 1990-cı ilin siyasi prosesləri çərçivəsində yanaşmaq da kifayət etmir. Bu hadisənin arxasında Heydər Əliyevin uzun illər ərzində formalaşdırdığı siyasi nüfuz dayanırdı. 1969-cu ildən başlayaraq, Azərbaycanda həyata keçirdiyi idarəçilik fəaliyyəti, 1982-ci ildən sonra SSRİ rəhbərliyində tutduğu yüksək vəzifələr və ittifaq miqyasında qazandığı siyasi təcrübə onun cəmiyyət tərəfindən qəbul edilməsində mühüm rol oynayırdı.
Heydər Əliyevin qurultaya qayıdışı həm də sovet siyasi sistemində mövcud olan dəyişikliklərin Azərbaycan cəmiyyətində necə fərqli məna qazandığını göstərirdi. Moskvada "yenidənqurma", aşkarlıq və siyasi dəyişikliklər haqqında geniş danışıldığı bir vaxtda Azərbaycanda milli məsələ, Qarabağ problemi və xalqın siyasi iradəsi daha kəskin şəkildə gündəmə gəlirdi. Bu ziddiyyətli siyasi mühitdə Heydər Əliyevin Azərbaycana qayıdışı cəmiyyətin diqqət mərkəzinə çevrilmişdi.
Burada Heydər Əliyevin siyasi davranışının başqa bir xüsusiyyəti də diqqət çəkir. O, qarşılaşdığı təzyiqlərə baxmayaraq, qurultaya getmək qərarını şəxsi ambisiyanın nəticəsi kimi təqdim etmirdi. Onun öz ifadələrində Vətənə qayıtmaq arzusu ön plana çıxırdı. Bu baxımdan qurultay onun üçün siyasi tribunadan daha geniş məna daşıyırdı. Qurultay Azərbaycana qayıtmaq və xalqla birbaşa təmas qurmaq üçün yaranmış real imkan idi.
Bu hadisənin tarixi əhəmiyyəti sonrakı inkişaf fonunda daha aydın görünür. Heydər Əliyev Naxçıvanda siyasi fəaliyyətini davam etdirdi, milli dövlətçilik düşüncəsinin möhkəmlənməsinə xidmət edən qərarlar qəbul etdi və Azərbaycanın siyasi həyatında yenidən əsas fiqurlardan birinə çevrildi. Sonrakı mərhələdə onun Azərbaycan rəhbərliyinə qayıdışı ilə dövlətçilik tarixində yeni mərhələ başladı.
Bu baxımdan 1990-cı il qurultayı Heydər Əliyevin siyasi həyatında sadəcə bir hadisə kimi deyil, onun Azərbaycana qayıdış prosesinin mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilir. Moskvada uzun müddət siyasi təzyiqlərlə üzləşmiş, yüksək vəzifələrdən uzaqlaşdırılmış və ağır xəstəlik keçirmiş bir dövlət xadiminin yenidən Azərbaycan siyasi məkanına daxil olması həm siyasi, həm də mənəvi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyırdı.
Bəs Heydər Əliyevin qurultayda iştirakı nə üçün bu qədər həyacan doğururdu? Çünki onun qurultayda iştirakı siyasi keçmişin xatırlanmasından daha böyük məna daşıyırdı. Bu iştirak xalqın yaddaşında yaşayan siyasi liderin yenidən siyasi səhnəyə qayıtması demək idi. Onun Azərbaycana gəlişi ilə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində yeni siyasi gözləntilər meydana çıxırdı. Heydər Əliyevin nüfuzu onun qarşısında duran siyasi maneələrin əsas səbəblərindən biri idi.
Azərbaycan cəmiyyəti üçün isə bu hadisə uzun illər ölkənin siyasi həyatından uzaqda saxlanılmış bir liderin yenidən Vətən torpağına qədəm qoyması anlamına gəlirdi. Məhz buna görə həmin dövrdə Heydər Əliyevin qurultayda iştirakı ətrafında yaranan narahatlıq yalnız bir siyasi tədbirin nəticələri ilə bağlı hesablanmamalıdır. Burada Azərbaycan cəmiyyətinin gələcək siyasi istiqamətinin necə formalaşacağı məsələsi də dayanırdı.
Sonrakı tarix göstərdi ki, bu narahatlığın arxasında duran siyasi reallıq ciddi idi. Heydər Əliyev Naxçıvanda fəaliyyətə başladı, milli azadlıq və müstəqillik ideyalarının siyasi məzmun qazanmasına mühüm təsir göstərdi. Onun dövlətçilik konsepsiyası sonrakı illərdə Azərbaycanın siyasi inkişafının əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Heydər Əliyevin siyasi irsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də məhz böhranlı dövrlərdə siyasi istiqaməti müəyyənləşdirə bilməsi idi. 1990-cı il Azərbaycan üçün belə bir dövr idi. Qarabağ məsələsi kəskinləşirdi, milli hərəkat genişlənirdi, sovet siyasi sistemi dərin böhran yaşayırdı və cəmiyyət gələcək haqqında ciddi suallarla üz-üzə qalmışdı. Belə bir şəraitdə Heydər Əliyevin Azərbaycana qayıdışı siyasi proseslərin gedişinə əhəmiyyətli təsir göstərdi.
Bu gün həmin hadisəyə nəzər salarkən onun yalnız bir qurultay epizodu olmadığını görmək mümkündür. Naxçıvan, Ordubad və Şərur nümayəndələrinin təşəbbüsü ilə Heydər Əliyevin qurultaya seçilməsi Azərbaycan cəmiyyətində siyasi yaddaşın və ictimai etimadın mühüm göstəricilərindən biri kimi tarixdə qaldı. Ulu Öndərin qurultaya qatılması ilə başlayan proses sonrakı mərhələlərdə Azərbaycanın müstəqil dövlətçilik yolunun mühüm siyasi dayaqlarından birinə çevrildi.
Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətini qiymətləndirərkən ən mühüm məqam onun müxtəlif tarixi şəraitlərdə dövlətçilik düşüncəsini qoruyub saxlamasıdır. Moskvanın ən yüksək siyasi dairələrində çalışdığı illərdə də, siyasi təzyiqlərə məruz qaldığı dövrdə də, Naxçıvanda fəaliyyət göstərdiyi mərhələdə də onun siyasi mövqeyində Azərbaycan amili mühüm yer tuturdu. Bu baxımdan onun qurultaya qayıdışı siyasi tariximizin yaddaşında xüsusi yer tutur. Çünki həmin qayıdış Azərbaycan xalqının öz siyasi iradəsini ifadə etdiyi mürəkkəb tarixi şəraitdə baş verdi. Heydər Əliyevin Azərbaycana dönüşü ilə xalqın siyasi yaddaşında qorunan liderlik obrazı real siyasi fəaliyyətə yenidən çevrildi.
Tarixin müəyyən məqamlarında bir hadisənin əhəmiyyətini onun baş verdiyi günün çərçivəsində qiymətləndirmək çətin olur. Bəzən hadisənin əsl mahiyyəti sonrakı illərdə üzə çıxır. Heydər Əliyevin Azərbaycan KP-nin XXXII qurultaya nümayəndə seçilməsi də belə hadisələrdən biridir. Həmin seçim əvvəlcə gözlənilməz siyasi qərar kimi görünürdü. Sonrakı inkişaf isə onun Azərbaycanın siyasi tarixində dönüş yaradan proseslərdən birinin başlanğıc nöqtəsinə çevrildiyini göstərdi.
Heydər Əliyevin qurultaya gəlməsi ətrafında yaranan həyəcan da məhz buradan qaynaqlanırdı. Siyasi rəhbərlik üçün bu hadisə idarəolunmaz yeni proseslərin başlanması ehtimalını artırırdı. Azərbaycan cəmiyyəti üçün isə bu qayıdış uzun müddət uzaqda saxlanılan siyasi liderlə yenidən görüşmək, onun mövqeyini dinləmək və gələcəyə dair yeni siyasi ümidlər formalaşdırmaq imkanı yaradırdı.
Nəticə etibarilə Heydər Əliyevin 1990-cı ildə Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXXII qurultayına nümayəndə seçilməsi və Azərbaycana qayıtması milli siyasi tariximizin mühüm hadisələrindən biridir. Bu hadisə onun siyasi fəaliyyətinin Moskva mərhələsindən Azərbaycan mərhələsinə keçidini sürətləndirdi. Naxçıvanda başlayan yeni siyasi fəaliyyət isə sonrakı illərdə Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Heydər Əliyevin qurultayda iştirakı ətrafında yaranan həyəcanı anlamaq üçün həmin dövrün siyasi mənzərəsinə bütöv şəkildə baxmaq lazımdır. Bu mənzərədə bir tərəfdə böhran keçirən sovet siyasi sistemi, digər tərəfdə milli azadlıq düşüncəsi güclənən Azərbaycan cəmiyyəti, üçüncü tərəfdə isə uzun illər ərzində böyük siyasi təcrübə toplamış və xalq arasında nüfuzunu qoruyub saxlamış Heydər Əliyev dayanırdı.
Məhz bu üç amilin kəsişməsi 1990-cı il qurultayını Azərbaycan tarixində xüsusi hadisəyə çevirdi. Heydər Əliyevin Azərbaycana qayıdışı sonrakı siyasi proseslərin istiqamətinə ciddi təsir göstərdi və onun siyasi irsinin Azərbaycan dövlətçiliyinin sonrakı inkişafında mühüm rol oynamasına zəmin yaratdı.
Bu tarixdən çıxan əsas nəticə isə budur. Böyük siyasi şəxsiyyətlərin tarixi rolu yalnız tutduqları vəzifələrlə ölçülmür. Onların cəmiyyət qarşısında qazandıqları etimad, böhranlı dövrlərdə göstərdikləri siyasi iradə və dövlətçilik düşüncəsinin davamlılığı da tarixi qiymətin mühüm meyarlarını təşkil edir. Heydər Əliyevin 1990-cı ildə qurultaya nümayəndə seçilməsi bu siyasi iradənin və ictimai etimadın mühüm təzahürlərindən biri kimi Azərbaycan tarixində öz yerini tutmuşdur.
Sadiq QURBANOV,
Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri
