Dünya siyasətinin bugünkü mənzərəsi dövlətlərin gücü və dayanıqlığı haqqında təsəvvürləri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirir. Beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən proseslər göstərir ki, dövlətçiliyin davamlılığı yalnız hərbi potensialla, iqtisadi imkanlarla və siyasi institutların fəaliyyəti ilə ölçülə bilməz. Dövlətin möhkəmliyi siyasi iradənin ardıcıllığı, cəmiyyətin daxili bütövlüyü, milli özünüdərk, informasiya məkanının dayanıqlığı və strateji məqsədlərin düzgün müəyyənləşdirilməsi ilə də sıx bağlıdır. Bu reallıq təhlükəsizlik anlayışının məzmununu genişləndirərək onu dövlət həyatının müxtəlif istiqamətlərini birləşdirən strateji məsələ səviyyəsinə yüksəldir.
Son illərin beynəlxalq təcrübəsi bu yanaşmanı daha da aktuallaşdırıb. Geosiyasi rəqabət, regional münaqişələr, enerji və nəqliyyat marşrutları ətrafında formalaşan maraqlar, informasiya məkanında təsir imkanlarının genişlənməsi, iqtisadi asılılıqlar və transmilli təhlükələr dövlətlərin qarşısında daha mürəkkəb və çoxşaxəli vəzifələr yaradır. Belə bir şəraitdə təhlükəsizliyi yalnız mövcud risklərə cavab vermək kimi qiymətləndirmək kifayət etmir. Dövlətin iqtisadi gücü, siyasi sabitliyi, ictimai həmrəyliyi, milli dəyərlərə bağlılığı və strateji müstəqilliyi vahid dövlətçilik sistemi daxilində nəzərdən keçirilməlidir.
Bu reallıq Türk dünyası üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi yaxınlıq türk dövlətləri arasında münasibətlər üçün dərin ictimai zəmin yaradır. Bu yaxınlıq artıq yalnız mədəni və humanitar əlaqələr çərçivəsində qalmır. Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafı, dövlətlər arasında siyasi dialoqun genişlənməsi, enerji və nəqliyyat layihələrinin artması, qarşılıqlı investisiyaların dərinləşməsi və humanitar münasibətlərin intensivləşməsi Türk dünyasının beynəlxalq münasibətlər sistemində daha fəal mövqeyə doğru irəlilədiyini göstərir.
Cənab Prezident İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının təhlükəsizlik məsələləri üzrə yüksək vəzifəli nümayəndələri ilə Bakıda keçirilən görüşündə səsləndirdiyi fikirlər də bu baxımdan xüsusi maraq doğurur. Çıxışda təhlükəsizlik məsələsinin daha geniş siyasi çərçivədə təqdim edilməsi diqqəti cəlb edir. Burada təhlükəsizlik çağırışları ilə yanaşı, Türk dünyasının tarixi və mənəvi birliyi, iqtisadi potensialı, enerji ehtiyatları, coğrafi mövqeyi, gənc əhalisi və gələcək inkişaf imkanları arasında qarşılıqlı əlaqə ön plana çıxır.
Çıxışın əsas siyasi məğzini də məhz bu bütöv yanaşmada axtarmaq lazımdır. Türk dünyasının gələcəyi yalnız mövcud problemlərin həlli ilə müəyyənləşmir. Əsas məsələ mövcud potensialın siyasi iradə və strateji əməkdaşlıq vasitəsilə real gücə çevrilməsidir. Bu isə təhlükəsizlikdən iqtisadi gücə, iqtisadi imkanlardan enerji və nəqliyyat əməkdaşlığına, oradan milli dövlətçiliyin və ictimai dayanıqlığın möhkəmlənməsinə uzanan vahid strateji xətt yaradır.
Təhlükəsizlik və iqtisadi güc bir-birini tamamlayan amillərdir
Dövlətin təhlükəsizlik imkanları ilə onun iqtisadi potensialı arasında birbaşa bağlılıq mövcuddur. Güclü iqtisadiyyat dövlətə strateji qərarlarını daha müstəqil həyata keçirmək, uzunmüddətli layihələrə sərmayə qoymaq, sosial və müdafiə siyasətinin dayanıqlığını qorumaq və beynəlxalq münasibətlərdə milli maraqlarını daha geniş imkanlarla ifadə etmək şəraiti yaradır. Bu səbəbdən iqtisadi güc sadəcə inkişaf göstəricisi deyil, milli dövlətçiliyin strateji dayaqlarından biridir.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsində iqtisadi gücə verilən əhəmiyyət də məhz bu düşüncəni əks etdirir. Onun “İqtisadiyyatı güclü olan dövlət hər şeyə qadirdir” fikri iqtisadi qüdrətlə dövlətin ümumi gücü arasındakı əlaqəni son dərəcə yığcam ifadə edir. Bu yanaşmada iqtisadi inkişaf rifah məsələsindən daha geniş məna daşıyır. Söhbət dövlətin siyasi müstəqilliyini, strateji qərarvermə imkanlarını və milli maraqlarını qoruma qabiliyyətini gücləndirən maddi bazadan gedir.
Heydər Əliyevin siyasi irsinə nəzər saldıqda bu düşüncənin konkret dövlət siyasətində öz ifadəsini tapdığını görmək mümkündür. Azərbaycanın enerji potensialının milli maraqlara uyğun dəyərləndirilməsi, xarici investisiyaların cəlb edilməsi və ölkənin dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyası sonrakı inkişaf üçün mühüm baza yaratdı. Enerji strategiyası Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, onun regional və beynəlxalq mövqeyinə də təsir göstərdi. Bu təcrübə iqtisadi resursların düzgün idarə edilməsinin dövlətin siyasi çəkisinə necə çevrilə bildiyini göstərən mühüm nümunədir.
Türk dünyasının bugünkü potensialına bu prizmadan yanaşdıqda daha böyük imkanlar görünür. Türk dövlətlərinin malik olduğu enerji ehtiyatları, insan kapitalı, istehsal imkanları, coğrafi üstünlüklər və nəqliyyat infrastrukturu ayrı-ayrı milli resurslar kimi deyil, bir-birini tamamlayan regional imkanlar kimi qiymətləndirilə bilər. Burada əsas məsələ resursların mövcudluğu ilə kifayətlənməyərək onların qarşılıqlı əməkdaşlıq sisteminə daxil edilməsidir.
Türk dünyasının coğrafiyası bu baxımdan mühüm üstünlük yaradır. Xəzər hövzəsi Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında təbii bağlantı məkanı olmaqla yanaşı, daha geniş anlamda Şərqlə Qərb arasında enerji, ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı üçün mühüm imkanlar açır. Nəqliyyat dəhlizləri, limanlar, dəmir yolları, enerji xətləri və logistika infrastrukturu bir-birindən ayrı layihələr kimi deyil, vahid regional bağlantı sisteminin elementləri kimi inkişaf etdikdə onların iqtisadi və strateji əhəmiyyəti daha da artır.
Nəqliyyat dəhlizlərinin əhəmiyyəti yalnız yük daşımalarının sürətlənməsi ilə məhdudlaşmır. Onlar dövlətlərin bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirir, investisiya cəlbediciliyini artırır və müxtəlif ölkələrin iqtisadiyyatlarını bir-birinə daha sıx bağlayır. Eyni məntiq enerji sahəsinə də aiddir. Enerjinin istehsalı, emalı, nəqli və bazarlara çatdırılması üzrə əməkdaşlıq dövlətlər arasında uzunmüddətli iqtisadi maraqlar yaradır və bu maraqlar siyasi münasibətlərin davamlılığı üçün də əlavə zəmin formalaşdırır.
Azərbaycanın bu prosesdə mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın Xəzər hövzəsində yerləşməsi, enerji layihələrində fəal iştirakı və Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında bağlantı imkanları ölkəmizə Türk dünyasının iqtisadi əməkdaşlığında mühüm rol verir. Azərbaycanın həyata keçirdiyi enerji və nəqliyyat layihələri ölkənin regional əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, türk dövlətləri arasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi üçün də imkan yaradır.
İnvestisiya əməkdaşlığı isə bu iqtisadi əlaqələrin daha uzunmüddətli xarakter almasına şərait yaradır. Qarşılıqlı investisiyaların, birgə fondların və ortaq layihələrin genişlənməsi kapitalın region daxilində daha səmərəli istiqamətləndirilməsinə, yeni istehsal və logistika imkanlarının yaranmasına kömək edə bilər. Belə mexanizmlər siyasi münasibətlərin konkret iqtisadi məzmun qazanmasına və dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsinə də xidmət edir.
Beləliklə, iqtisadi inteqrasiyanın əsas nəticəsini yalnız ticarət dövriyyəsinin artımında axtarmaq düzgün olmaz. Daha mühüm məsələ dövlətlərin bir-birinin imkanlarını tamamlayan iqtisadi sistem formalaşdırmasıdır. Enerji, nəqliyyat, investisiya, istehsal və texnologiya sahələrində əlaqələr dərinləşdikcə Türk dövlətlərinin ümumi iqtisadi çəkisi də artır. Bu baxımdan iqtisadi güc təhlükəsizlik siyasətinin kənarında dayanan ayrıca sahə deyil, onun əsas dayaqlarından biridir.
Coğrafiyanın strateji üstünlüyə çevrilməsi
Türk dövlətlərinin yerləşdiyi coğrafiya onlara mühüm strateji imkanlar verir. Bu coğrafiya Avrasiyanın müxtəlif istiqamətlərini birləşdirən geniş məkan olmaqla enerji, ticarət, nəqliyyat və kommunikasiya baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin coğrafi mövqenin özü hələ strateji üstünlüyün tam ifadəsi deyil. Əsas məsələ bu üstünlüyün müasir infrastruktur, iqtisadi əməkdaşlıq və siyasi koordinasiya vasitəsilə real imkanlara çevrilməsidir.
Bu baxımdan yol, liman, dəmir yolu, enerji xətti və rəqəmsal kommunikasiya layihələrinin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ayrı-ayrı milli infrastrukturlar vahid regional sistemə daxil olduqda Türk dünyasının iqtisadi potensialı daha geniş miqyasda üzə çıxır. Azərbaycan təcrübəsi bu baxımdan xüsusi maraq doğurur. Ölkəmizin regional enerji və nəqliyyat layihələrində iştirakı coğrafi mövqenin konkret iqtisadi və siyasi üstünlüyə çevrilməsinin nümunəsidir.
Bu proses Azərbaycanın iqtisadi diplomatiyasının da əhəmiyyətini artırır. Dövlətlərin iqtisadi maraqları bir-birinə daha sıx bağlandıqca siyasi dialoq üçün əlavə zəmin yaranır. Qarşılıqlı investisiyalar, enerji layihələri, nəqliyyat əlaqələri və ticarət münasibətləri dövlətlər arasında uzunmüddətli maraqlar sistemi formalaşdırır. Bu isə Türk dünyasının strateji birliyinin yalnız siyasi bəyanatlar deyil, konkret iqtisadi münasibətlər üzərində də qurulmasına imkan verir.
Milli dövlətçilik və ortaq mənəvi təməl
Türk dünyasının gücünü yalnız iqtisadi göstəricilərlə qiymətləndirmək mümkün deyil. İqtisadi və siyasi imkanların uzunmüddətli nəticəyə çevrilməsi üçün onları daşıyan cəmiyyətin milli özünüdərki, dövlətçilik düşüncəsi və ictimai həmrəyliyi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Tarixi təcrübə göstərir ki, dövlətin maddi resursları ilə ictimai dayaqları arasında möhkəm əlaqə mövcuddur. Milli-mənəvi dəyərlər bu baxımdan yalnız mədəni irsin qorunması məsələsi deyil. Onlar cəmiyyətin öz tarixinə, dövlətinə və milli kimliyinə münasibətini formalaşdıran mühüm amillərdir. Türk dövlətləri arasında ortaq tarixi yaddaş, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlərin mövcudluğu da dövlətlərarası münasibətlər üçün xüsusi ictimai baza yaradır.
Cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışında milli şüur, mənəvi dəyərlər və gənc nəslin dövlətçilik ruhunda yetişdirilməsi məsələlərinə diqqət yetirilməsi bu baxımdan mühüm məna daşıyır. Dövlətçiliyin gələcəyi yalnız bu günün siyasi qərarları ilə müəyyənləşmir. Gələcək nəsillərin öz tarixini, milli kimliyini və dövlətçilik ənənələrini necə dərk etməsi də uzunmüddətli strateji məsələdir.
Bu səbəbdən Türk dövlətlərinin gəncləri arasında əlaqələrin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təhsil proqramları, elmi və mədəni layihələr, forumlar, konfranslar və gənclər platformaları ortaq düşüncə məkanının inkişafına xidmət edə bilər. Gənclər arasında formalaşan əlaqələr gələcəkdə dövlətlərarası münasibətlərin ictimai əsaslarını daha da möhkəmləndirə bilər.
İnformasiya məkanı və müasir dövlətçilik
Müasir təhlükəsizliyin digər mühüm istiqaməti informasiya məkanıdır. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı dövlətlər arasında əlaqələri sürətləndirməklə yanaşı, ictimai rəyə təsir imkanlarını da genişləndirib. Bu səbəbdən informasiya təhlükəsizliyi artıq dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi qəbul olunur.
Cəmiyyətin informasiya savadlılığı, milli informasiya resurslarının inkişafı, tarixi həqiqətlərin düzgün təqdim edilməsi və gənclərin informasiya mühitində sağlam düşüncə formalaşdırması bu sahədə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türk dünyası üçün bu istiqamətdə əməkdaşlıq imkanları genişdir. Media qurumları, elm və təhsil strukturları, tədqiqat mərkəzləri və gənclər təşkilatları arasında əlaqələrin artırılması ortaq informasiya məkanının formalaşmasına töhfə verə bilər.
İnformasiya sahəsində əməkdaşlığın başqa bir mühüm tərəfi Türk dövlətlərinin öz mövqelərini beynəlxalq ictimaiyyətə daha dolğun şəkildə çatdırmasıdır. Tarix, mədəniyyət, milli kimlik və dövlətçilik haqqında məlumatların müxtəlif informasiya platformalarında düzgün təqdim edilməsi ölkələrin beynəlxalq imicinə və qarşılıqlı ictimai anlaşmaya təsir göstərir. Bu baxımdan informasiya əməkdaşlığı təhlükəsizlik və diplomatiyanın tamamlayıcı istiqaməti kimi çıxış edir.
Təhlükəsizlik əməkdaşlığının institusional gələcəyi
TDT-nin təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığının inkişafı da yeni mərhələnin mühüm tələblərindən biridir. Müasir təhlükələrin bir hissəsi dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Terrorçuluq, transmilli cinayətkarlıq, kibertəhdidlər, qanunsuz maliyyə şəbəkələri və digər risklər dövlətlər arasında operativ məlumat mübadiləsini və koordinasiyanı zəruri edir.
Bu baxımdan təhlükəsizlik şuraları və aidiyyəti qurumlar arasında əlaqələrin sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi, zəif nöqtələrin təhlili, məlumat mübadiləsinin sürətləndirilməsi və qabaqlayıcı mexanizmlərin yaradılması daha səmərəli təhlükəsizlik siyasətinin əsasını təşkil edir.
Cənab Prezidentin çıxışında bu sahədə koordinasiyanın və qarşılıqlı məlumat mübadiləsinin əhəmiyyətinə diqqət yetirilməsi də həmin strateji yanaşmanı əks etdirir. Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın institutlaşması siyasi iradənin davamlı mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsi deməkdir. Dövlətlərarası münasibətlərin uzunmüddətli xarakter alması üçün siyasi qərarlarla yanaşı, onları həyata keçirən davamlı institutların formalaşması da vacibdir.
Türk dünyasının qarşısında dayanan strateji perspektiv
TDT qarşısında duran əsas məsələlərdən biri mövcud potensialın daha sistemli siyasi və iqtisadi gücə çevrilməsidir. Enerji ehtiyatları, nəqliyyat imkanları, əlverişli coğrafi mövqe, insan kapitalı, investisiya potensialı və ortaq mədəni dəyərlər bir-birini tamamlayan mühüm resurslardır. Bu resursların vahid strateji düşüncə daxilində əlaqələndirilməsi Türk dünyasının beynəlxalq münasibətlər sistemindəki çəkisini daha da artıra bilər.
Türk dünyasının qarşısında duran əsas imkan məhz bu potensialların bir sistem daxilində birləşdirilməsidir. Ortaq tarix mənəvi zəmin yaradır, iqtisadi əməkdaşlıq bu yaxınlığa maddi məzmun verir, təhlükəsizlik sahəsində koordinasiya qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirir, siyasi iradə isə bütün bu istiqamətləri strateji məqsədə çevirir.Azərbaycanın bu prosesdəki mövqeyi həm tarixi, həm siyasi, həm də geostrateji baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmizin Türk dünyası ilə münasibətlərə verdiyi önəm, enerji və nəqliyyat layihələrindəki rolu, qarşılıqlı investisiya əlaqələrinin inkişafına verdiyi töhfələr və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa yanaşması Azərbaycanın bu ümumi prosesdəki fəal mövqeyini müəyyənləşdirir.
Heydər Əliyevin dövlətçilik irsindən gələn mühüm dərslərdən biri dövlətin müxtəlif imkanlarının vahid milli məqsəd ətrafında səfərbər edilməsinin əhəmiyyətidir. İqtisadi qüdrət, siyasi sabitlik, milli həmrəylik və dövlətçilik şüuru bu mənada bir-birindən ayrı istiqamətlər deyil, dövlətin ümumi gücünü formalaşdıran qarşılıqlı bağlı amillərdir. Bu yanaşma Türk dünyasının bugünkü reallıqları üçün də əhəmiyyətli düşüncə bazası yaradır.
Bu gün Türk dünyası üçün yeni mərhələ məhz kompleks yanaşma tələb edir. Tarixi və mənəvi yaxınlığın real siyasi və iqtisadi imkanlarla tamamlanması, təhlükəsizlik əməkdaşlığının institusional mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsi, enerji və nəqliyyat imkanlarının qarşılıqlı şəkildə inkişaf etdirilməsi, gənclər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi və informasiya məkanında əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi vahid strateji xəttin müxtəlif istiqamətləridir.
Cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışının əsas siyasi məğzi də burada ifadə olunur. Türk dünyasının potensialı artıq yalnız tarixi və mədəni yaxınlıq müstəvisində qiymətləndirilən məsələ deyil. Bu potensial təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, informasiya, gənclər və dövlətçilik kimi istiqamətlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi əsasında daha geniş strateji məna qazanır.
Türk dünyasının qarşısında böyük siyasi və tarixi imkan dayanır. Bu imkanın real gücə çevrilməsi mövcud resursların necə əlaqələndirilməsindən və dövlətlər arasında strateji koordinasiyanın hansı səviyyədə qurulmasından asılıdır. Dövlətlərin iqtisadi imkanları bir-birini tamamladıqda, təhlükəsizlik sahəsində etibarlı əməkdaşlıq mexanizmləri formalaşdıqda, ortaq mənəvi dəyərlər yeni nəsillərə ötürüldükdə və siyasi iradə uzunmüddətli institutlarla dəstəkləndikdə TDT-nin beynəlxalq sistemdəki rolu üçün daha möhkəm zəmin yaranır.
Bakıda səslənən fikirlərin əsas əhəmiyyəti də burada üzə çıxır. Bu çıxışı yalnız konkret təhlükəsizlik gündəliyinin müzakirəsi kimi deyil, Türk dünyasının gələcək inkişaf istiqamətlərinə dair daha geniş siyasi düşüncənin ifadəsi kimi qiymətləndirmək mümkündür. Məsələnin mahiyyəti ortaq tarixi yaddaşı müasir dövlətçilik imkanları ilə birləşdirmək, iqtisadi və geosiyasi potensialı strateji gücə çevirmək və Türk dünyasının gələcəyini qarşılıqlı etimad, milli dövlətçilik və uzunmüddətli əməkdaşlıq üzərində qurmaqdır.
Sadiq QURBANOV,
Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar,
energetika və ekologiya komitəsinin sədri
