İnsan sağlamlığının qorunması və əhalinin təhlükəsiz, keyfiyyətli ərzaqla təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindəndir. Bu gün qida təhlükəsizliyi yalnız məhsulun keyfiyyətinə nəzarətlə məhdudlaşmır. İqlim dəyişmələri, su ehtiyatlarının azalması və torpaqların deqradasiyası məhsulun istehsalından istehlakına qədər müxtəlif mərhələlərdə yeni risklər yaradır.
Bu baxımdan qida təhlükəsizliyinə yanaşma da dəyişir. Əvvəllər məqsəd təhlükəli məhsulu müəyyən edib dövriyyədən çıxarmaq idi. İndi isə qidanın istehsalından istehlakına qədər təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bütün mərhələlərdə davamlı nəzarət tələb olunur. Məhz bu kontekstdə "Azərbaycan Respublikasında qida təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə dair 2027-2032-ci illər üçün" dövlət proqramının qəbul edilməsi zamanın tələbidir. Sənəd qarşıdakı dövr üçün qida təhlükəsizliyinə daha sistemli və müasir yanaşmanın əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Eləcə də mövcud imkanların daha çox gücləndirilməsini və hər cür təhlükəyə qarşı qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsini vacib hesab edir. Qida təhlükəsizliyi daim dəyişən risklərlə üz-üzədir. Qlobal iqlim dəyişmələri kənd təsərrüfatı və ərzaq istehsalı üçün yeni problemlər yaradır. Bu səbəbdən dövlət nəzarətinin elmi və müasir texnologiyalara söykənən mexanizmlərlə təkmilləşdirilməsi zərurətə çevrilir.
Mövzu ilə bağlı fikirlərini bölüşən İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin (İİTKM) "Azexport.az" portalının rəhbəri Ayxan Qədəşov hesab edir ki, qlobal iqlim dəyişikliklərinin yaratdığı yeni risklər, təchizat proseslərinin mürəkkəbləşməsi və xarici bazarlarda keyfiyyət tələblərinin sərtləşməsi fonunda proqramın qəbulu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun sözlərinə görə, təhlükəsiz və keyfiyyətli qida məhsullarına tələbatın artdığı bir dövrdə sənəd yalnız qida təhlükəsizliyinin təmin olunmasına yönəlməyib. O, həm də yerli istehlakçı və ixracatçı üçün yeni imkanların formalaşmasına xidmət edə bilər: "Qlobal ticarətdə qida təhlükəsizliyi artıq yalnız yerinə yetirilməli olan texniki tələb deyil. Bu amil ölkələrin və şirkətlərin beynəlxalq bazarlardakı rəqabət imkanlarını müəyyənləşdirən mühüm göstəricilərdən birinə çevrilib. Bu baxımdan, dövlət proqramının həyata keçirilməsi Azərbaycanın qida təhlükəsizliyi sisteminin gücləndirilməsi ilə yanaşı, yerli məhsulların xarici bazarlarda etibarlı və rəqabətqabiliyyətli mövqeyinin möhkəmlənməsinə də imkan yaradar".
Dövlət proqramında Azərbaycan məhsullarının xarici bazarlara çıxışının genişləndirilməsi ilə bağlı konkret hədəflər müəyyənləşdirilib. Xüsusilə arıçılıq məhsullarının, o cümlədən balın Avropa İttifaqı ölkələrinə, eləcə də quşçuluq məhsullarının yeni bazarlara ixracına imkan verəcək icazələrin alınması neftdənkənar ixracın coğrafiyasını genişləndirə bilər. Sənəddə müəssisələrin 80 faizində HACCP sisteminin tətbiqi də mühüm hədəflərdən biridir. Məlumat üçün bildirək ki, HACCP təhlükələrin təhlili və kritik nəzarət nöqtələri deməkdir. Sadə dillə desək, bu, qidanın istehsalından istehlakçıya çatana qədər təhlükəsizliyini təmin etmək üçün risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və nəzarətdə saxlanılması sistemidir.
Qeyd edək ki, dövlət sərhədindən buraxılış məntəqələrinə yaxın ərazilərdə iki yeni qida təhlükəsizliyi, baytarlıq və fitosanitar nəzarəti məntəqəsinin yaradılması idxal-ixrac əməliyyatlarının sürətləndirilməsinə və logistika imkanlarının genişləndirilməsinə şərait yaradacaq. Ev şəraitində və ailə təsərrüfatlarında hazırlanan məhsulların bazara çıxış mexanizminin yaradılması, həmçinin qanunvericilik prosesinə özəl sektorun cəlb edilməsi isə qida təhlükəsizliyində dövlət-özəl əməkdaşlığının gücləndirilməsinə yönələn addımlardır.
Sərəncamda xüsusi diqqət çəkən istiqamətlərdən biri rəqəmsal texnologiyalar, elektron izləmə və sertifikatlaşdırma sistemlərinin genişləndirilməsidir. Bu yanaşma qida məhsullarının "tarladan süfrəyə" qədər keçdiyi mərhələlərə nəzarətin daha səmərəli qurulmasına imkan verəcək. Məhsulun mənşəyinin, istehsal və emal prosesinin izlənməsi həm risklərin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə, həm də təhlükəsizlik tələblərinə əməl olunmasına nəzarəti gücləndirəcək. Ayxan Qədəşov deyir: "Sirr deyil ki, tədarük zəncirinin şəffaflığı beynəlxalq ticarətin onurğa sütunudur. Sənədə əsasən, risklərin və potensial problemlərin təhlili üçün süni intellekt modellərinin tətbiqi, habelə AQTİS daxilində vahid izləmə altsisteminin qurulması, ilkin mərhələdə pilot layihə qismində 50 qida subyektinin bu sistemə qoşulması nəzərdə tutulur. Daha sonra qida məhsullarının saxtalaşdırılmasının qarşısını almaq məqsədilə radiotezlikli identifikasiya (RFID) və əşyaların interneti (IoT) kimi müasir rəqəmsal texnologiyaların tətbiqinin təşviqi məhsulların mənşəyini zəmanət altına alaraq rəqabət qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq".
Dövlət proqramının əsas istiqamətlərindən biri də istehlakçıların təhlükəsiz qida ilə təmin olunması və sağlam qidalanma vərdişlərinin formalaşdırılmasıdır. Bu məqsədlə xüsusi etiketlənmənin tətbiqi, allergenlər və bioloji aktiv qida məhsullarının dərman vasitəsi olmadığı barədə əhalinin vizual vasitələrlə məlumatlandırılması nəzərdə tutulur. Qida israfının azaldılması ilə bağlı təşviqat kampaniyalarının keçirilməsi də ictimai məlumatlılığın artırılmasına xidmət edəcək.
Sənəddə qanunsuz küçə ticarətinin qarşısının alınması və diyetologiya sahəsində fəaliyyət göstərən mütəxəssislərin qeydiyyata alınaraq fəaliyyətlərinə nəzarətin gücləndirilməsinin vacibliyi ayrıca qeyd olunur. Digər mühüm istiqamət insan, heyvan və ətraf mühit sağlamlığının birlikdə nəzərə alınmasıdır. "Vahid sağlamlıq" yanaşması məhz həmin prinsipə əsaslanır. Bu yanaşma insan və heyvanlar arasında yayıla bilən xəstəliklərin, eləcə də ətraf mühitlə bağlı risklərin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə və qarşısının alınmasına imkan verir. Zoonoz xəstəliklərə qarşı milli strategiyaların həyata keçirilməsi, həmçinin yüksək biotəhlükəsizlik standartlarına cavab verən yeni laboratoriya kompleksinin yaradılması ölkənin bioloji risklərə qarşı hazırlığının gücləndirilməsinə imkan verəcək.
2027-2032-ci illəri əhatə edən dövlət proqramı bir tərəfdən ölkənin qlobal qida təhlükəsizliyi ilə bağlı problemlərə daha hazırlıqlı olmasına, digər tərəfdən isə yerli istehsalçıların rəqabət imkanlarının genişlənməsinə şərait yaradılmasını ehtiva edir. Xüsusilə beynəlxalq standartlara uyğunluğun artırılması prinsiplərinin tətbiqi Azərbaycan məhsullarının dünya bazarlarında mövqeyinin möhkəmləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Nəticə etibarilə, dövlət proqramı qarşıdakı illər üçün qida təhlükəsizliyinin daha müasir, rəqəmsal və riskəsaslı modelinin formalaşdırılmasına yönəlmiş mühüm addımdır. Bu modelin uğurlu icrası istehlakçıların təhlükəsiz qida ilə təminatını gücləndirəcək, üstəlik də Azərbaycanın qlobal ərzaq və ticarət sistemində daha fəal mövqe tutmasına imkan verəcək.
Züleyxa ƏLİYEVA,
"Azərbaycan"
