Bakı neftinin hesabına varlanan ən məşhur xarici şirkətlərdən birinin sahibləri Nobel qardaşları olub. Onlar Bakının nefti ilə milyonluq sərvət yığmağı bacarmışdılar. Dinamitin ixtiraçısı Alfred Nobel bəşəriyyət üçün böyük işlər görmək, bu sərvətdən doğru istifadə etmək istəyir.
Lakin 1888-ci ildə qardaşı Lüdviqin ölümü ilə Alfred gözlənilməz addım atır. Belə ki, bir gün o, qəzetdə öz nekroloqunu görür. Burada qardaşı ilə səhv salınaraq onun öldüyü dərc edilmişdi. Məqalə yazarı dinamitin kəşfinə görə onu “Ölüm taciri” adlandırmışdı. Alfredə bu yazı çox pis təsir edir və o, bəşəriyyət, insanlıq üçün böyük addımlar atmağı özünə borc bilir. Yığdığı 265 milyonluq sərvətin böyük bir qismini Nobel mükafatının təsisinə ayırır.
Alfredin əsl ölümündən sonra vəsiyyəti oxunduğu zaman qohumları çaş-baş qalırlar. O, sərvətini demək olar ki, heç kimə vəsiyyət etməmişdi. Lakin onlar anlamamışdılar ki, Nobel əslində sərvətini hər bir insana - cəmiyyətə bağışlamışdı. Təsis edilən bu mükafatın ilk dəfə seçilən şəxslərə paylanılması 1901-ci il dekabrın 10-da, Nobelin ölümünün beşinci ildönümündə baş tutmuşdu.
Nobel mükafatı 6 sahə üzrə verilir - kimya, fizika, tibb və ya fiziologiya, ədəbiyyat, sülh və iqtisadiyyat. Mükafatın məbləği təxminən 1,4 milyona bərabərdir. Verilən mükafat medalının çəkisi 1980-ci ilə qədər 200 qram və diametri 66 millimetr olan 23 karatlıq qızıldan hazırlanırdı. Lakin hazırda iqtisadiyyat üzrə mükafat medalı istisna olmaqla, bütün medalların ümumi çəkisi 175 qramdı.
Medalların hər biri sahəsinə görə fərqli dizayn olunub. Medalın ilkin dizaynı Erik Lindberqə həvalə edilib. O, qərara gəlib ki, bütün medalların ön hissəsində Alfred Nobelin büstü təsvir edilsin, aşağısında doğum və ölüm tarixləri latın dilində yazılsın. Medalın ön hissəsi qeyd olunduğu kimi hazırlanır, arxa hissəsində isə Nobel laureatının adı qeyd olunur.
Addan əlavə, medalın arxasında sahəyə uyğun təsvirlər də mövcuddur. Bütün medallarda Roma şairi Virgilinin “Eneida” əsərindən “Yer üzündə həyatı yeni bacarıqlarla yaxşılaşdıranlar” sətri qeyd olunub. Alfred Nobelin xatirəsinə iqtisadiyyat elmləri üzrə mükafatı isə 1968-ci ildə İsveç bankı olan “Sveriges Riksbank” hazırlayıb və bir il sonra mükafat mərasimində təqdim edib. Nobel mükafatı texnika üzrə olmasa da, onunla eyniləşdirilir və qaliblər Nobel mükafatı laureatları ilə birlikdə elan edilir.
Nobel sülh mükafatını Gustav Vige
land dizayn edib. Medalın hər iki tərəfi Lindberqin dizaynından fərqlənir. Üst hissədə Alfred Nobelin daha böyüdülmüş portreti yer alıb. Arxa hissəsində bir-birinin çiyinlərini tutan 3 kişinin təsviri verilib. Şəklin ətrafında “İnsanların sülhü və qardaşlığı üçün” kimi tərcümə olunan mətn yer tutub.
Hər il dekabrın 10-da İsveçdə təşkil olunan mərasimdə laureatlara mükafatı İsveç kralı təqdim edir. Sülh mükafatının təqdimatı mərasimi isə eyni gündə Norveçdə Norveç kralının iştirakı ilə baş tutur.
Aydan XƏLİLOVA,
“Azərbaycan”
