Akademik Əbdülvahab Salamzadə Azərbaycan sənətşünaslıq məktəbinin tanınmış simalarından biri, memarlıq tariximizin görkəmli tədqiqatçısı kimi adını incəsənət tariximizə əbədi həkk etmişdir.
Qədim Şamaxı şəhərində dünyaya göz açan Ə.Salamzadə hələ 2 yaşı olanda ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçmüşdür. Orta təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycan Sənaye İnstitutunun Memarlıq-inşaat fakültəsinə qəbul olmuşdur. Ali təhsilini başa vurduqdan sonra "Azərdövlətlayihə"də memar, Xalq Kommunal Təsərrüfatı Komissarlığında və Azərbaycan Sənaye Şurasında baş mühəndis vəzifələrində çalışmışdır. 1944-cü ildən AMEA-nın Memarlıq və İncəsənət İnstitutunda aspirant olan Ə.Salamzadə ömrünün sonuna kimi orada kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, şöbə müdiri və direktor müavini vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.
Akademik Ə.Salamzadə ömrünü Azərbaycanın memarlıq sənətinə həsr etmişdir. O, memarlıq sənətimizin tədqiqi və tarixinə, qədim memarlıq abidələrimizin bərpası və rekonstruksiyasına dair fundamental elmi əhəmiyyətə malik monoqrafiya və kitabların müəllifi olmuşdur. Sənətşünas alim "Azərbaycanın günbəzli məqbərələrinin memarlığı" mövzusunda namizədlik, "XVI-XIX əsrlər Azərbaycan memarlığı" mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1967-ci ildə professor elmi dərəcəsi alan alim sonralar AMEA-nın müxbir üzvü (1968) və həqiqi üzvü (1983) seçilmişdir. O, həmçinin Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının elmi redaksiya şurasının üzvü olmuşdur.
Ə.Salamzadə həmçinin səmərəli pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycanda sənətşünaslıq elminin formalaşması və inkişafına, peşəkar sənətşünas kadırların yetişməsinə əmək sərf etmişdir. Alim bu barədə deyirdi: "Mən çox sevinirəm ki, 1940-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində dərs dediyim bir sıra sənətşünaslar indi respublikamızda sənətşünaslığımızın özəyini təşkil edirlər. Ölkəmizin elm və tədris ocaqlarında müvəffəqiyyətlə elmi-tədqiqat işləri ilə məşğuldurlar. Bunlardan sənətşünaslıq üzrə Kərim Kərimovu, Nəsir Rzayevi, Cəmilə Novruzovanı, Rəfiqə Kərimovanı, Nadir Zamanovu, memarlıq tarixi sahəsində Vidadi Muradovu, Elturan Avalovu, Nərgiz Əsgərovanı, Roza Salayevanı və başqalarını göstərmək olar".
Tanınmış sənətşünas alim, memar və sənət adamları Ə.Salamzadənin həyat və yaradıcılığı haqqında yüksək fikirlər söyləyib, yazılar dərc ediblər. Ə.Salamzadənin nəşr olunmuş monoqrafiya və kitabları barədə çoxsaylı resenziyalar dərc olunub. Akademik Mikayıl Hüseynov "Görkəmli alim" adlı məqaləsində yazırdı ki, Ə.Salamzadənin elmi-tədqiqat əsərləri bir qayda olaraq faktiki materialın zənginliyi, abidələrə və incəsənət əsərlərinə verilən qiymətin obyektivliyi, bədii təhlilin və elmi ümumiləşdirmələrin dərinliyi ilə fərqlənir. "Ə.Salamzadə çoxcildli "Azərbaycan incəsənəti tarixi"nin birinci cildini imzalayıb nəşriyyata göndərəndə bir uşaq sevinci ilə gülümsəyib bildirdi ki, qalan cildlər də yazılıb tamamlanmışdır, nəşrə hazırlanır". Bu fikirləri akademik Məmməd Cəfər "Unudulmaz sənətşünas" adlı xatirə yazısında qeyd etmişdir.
AMEA-nın müxbir üzvü K.Kərimov yazırdı: "Ə.Salamzadə Azərbaycan sənətşünaslığında yeni istiqamət, yeni cığır açmışdır. Azərbaycan memarlığı tarixində ilk olaraq Aran memarlıq məktəbinin mövcudluğunu əsaslandırmaqdan daha böyük kəşf olarmı?"
"Ə.Salamzadə Azərbaycan xalqının çoxəsrlik bədii irsinə yaxşı bələddir. Heç də təsadüfi deyil ki, onun elmi əsərlərində təsviri və dekorativ divar rəsmləri və klassik miniatür sənətimizin tarixi, görkəmli sənətkarlarımızın yaradıcılıq fəaliyyəti öz əksini tapmışdlr. Alimin ardıcıl axtarışları nəticəsində keçən əsrlərdə yaşayıb-yaratmış onlarca memarın, nəqqaşın, xəttatın adı aşkara çıxarılmışdır". Bu fikirləri isə sənətşünaslıq doktoru Mürsəl Nəcəfov və memarlıq doktoru Nəriman Əliyev söyləmişlər. Sənətşünas alim haqqında qeyd olunan bu fikirlər bir daha sübut edir ki, Ə.Salamzadə Azərbaycan təsviri sənət tarixində unudulmaz fəaliyyəti ilə özündən sonra zəngin irs qoyub.
Alimin çoxşaxəli elmi, bədii və ictimai fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilib. O, Əməkdar inşaatçı (1960), Əməkdar elm xadimi (1982) və Dövlət mükafatı (1984) laureatıdır.
Akademik Ə.Salamzadənin çoxşaxəli elmi və bədii yaradıcılıq irsi incəsənət tariximizdə özünə əbədi yer qazanıb. Alimin memarlıq tarixi, bərpa və rekonstruksiya istiqaməti üzrə dəyərli elmi əsərləri, həmçinin müəllifi olduğu memarlıq abidələri var olduqca o da daim xatırlanacaq. Ə.Salamzadənin E.Kanukovla birgə memarı olduqları Vaqifin Şuşa şəhərindəki möhtəşəm məqbərəsi (1982) artıq bərpa olunaraq özünün əvvəlki əzəmətinə qovuşmuşdur. Bu, bir daha sübut edir ki, sənətkar öz işıqlı əməlləri ilə ölməzdir.
Yazımızı akademik Ə.Salamzadənin yarım əsr bundan əvvəl ürək yanğısı ilə söylədiyi fikirlərlə tamamlamaq istərdik: "Memarlıq nəzəriyyəçiləri surət və stil məsələsini ağına-bozuna baxmadan aradan çıxarmışdılar. Bunun arxasında memarlığın ideya-bədii əhəmiyyətini rədd edənlər özlərinə yer tapmışdılar. Memarlıqda da dəb (moda) var. Öz yaradıcılıq mövqeləri olmayanlar gəlmə, qondarma dəblərə tez uyurlar. Hər dəb yenilik demək deyil... Xalq memarlığını öyrənmək memar qarşısında duran daimi vəzifələrdəndir. Deyərdim ki, burada da sənətkardan çox şey asılıdır".
Əsəd QULİYEV,
sənətşünas, AMEA-nın dissertantı, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü
