Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin ABŞ Prezidenti Donald Trampa ünvanladığı məktub yalnız 2025-ci il 8 avqust tarixində keçirilmiş Vaşinqton Zirvə Görüşünün ildönümü münasibətilə diplomatik təbrik xarakteri daşımır. Məktub mahiyyət etibarilə son bir ildə Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində və Cənubi Qafqazın geosiyasi mənzərəsində baş vermiş dəyişikliklərin siyasi qiymətləndirilməsi kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Prezidentin məktubunda Vaşinqton görüşünün nəticələri sülh, regional kommunikasiyalar, iqtisadi əməkdaşlıq və Azərbaycan–ABŞ strateji tərəfdaşlığı kontekstində təqdim olunur.
Məktubun əsas siyasi mesajlarından biri ondan ibarətdir ki, 2025-ci il 8 avqust Vaşinqton görüşü Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sadəcə növbəti diplomatik təmas deyil, uzunmüddətli münaqişənin siyasi nəticələrinin rəsmiləşdirilməsi istiqamətində dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Prezident İlham Əliyev Birgə Bəyannaməni, sülh sazişinin paraflanmasını və ATƏT-in Minsk qrupunun ləğvi ilə bağlı birgə müraciəti regionda yeni siyasi reallığın əsas elementləri kimi göstərir.
Burada Azərbaycanın dövlət maraqları baxımından xüsusilə əhəmiyyətli məqam ondan ibarətdir ki, uzun illər davam etmiş münaqişənin həlli artıq keçmişin status-kvosunun bərpası üzərində deyil, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və yaratdığı yeni regional reallığın qəbul edilməsi əsasında formalaşır. Vaşinqton prosesinin məhz bu reallığı siyasi-diplomatik müstəvidə möhkəmləndirməsi Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Məktubda xüsusi diqqət çəkən digər istiqamət TRIPP layihəsidir. Prezident bu layihəni yalnız nəqliyyat bağlantısı kimi deyil, Cənubi Qafqazda çoxtərəfli iqtisadi əməkdaşlığın, regional təhlükəsizliyin və yeni kommunikasiya sisteminin formalaşdırılması baxımından qiymətləndirir. Bu yanaşma Azərbaycanın postmünaqişə dövründə əsas strateji prioritetlərindən biri olan regionun nəqliyyat xəritəsinin yenidən formalaşdırılması ilə üst-üstə düşür.
Əslində burada Azərbaycanın daha geniş geosiyasi məqsədi görünür: münaqişədən sonrakı dövrü yalnız sülh dövrü deyil, regional iqtisadi inteqrasiya və kommunikasiya imkanlarının genişləndiyi yeni mərhələyə çevirmək. Bu baxımdan Azərbaycan özünü Cənubi Qafqazda nəqliyyat, enerji və iqtisadi layihələrin əsas təşəbbüskarlarından biri kimi mövqeləndirir.
Məktubun digər mühüm hissəsi Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinə həsr olunub. Prezident İlham Əliyev qeyd edir ki, Vaşinqton görüşündən sonra iki ölkə münasibətləri keyfiyyətcə yeni strateji tərəfdaşlıq mərhələsinə keçib. Xüsusilə qarşılıqlı sərmayə, ticarət, enerji, nəqliyyat, süni intellekt və təhlükəsizlik sahələrini əhatə edən Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının imzalanması bu münasibətlərin yalnız siyasi deyil, çoxşaxəli institusional xarakter aldığını göstərir.
Bu məqam Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Bakı–Vaşinqton münasibətlərinin yeni mərhələsi artıq yalnız enerji və regional təhlükəsizliklə məhdudlaşmır. Münasibətlərin texnologiya, süni intellekt, investisiya və nəqliyyat kimi yeni sahələrə genişlənməsi Azərbaycanın ABŞ ilə əlaqələrində daha uzunmüddətli və institusional əməkdaşlıq modeli qurmağa çalışdığını göstərir.
Məktubda ABŞ tərəfindən “Azadlığı Müdafiə Aktı”nın 907-ci düzəlişinin dayandırılması müddətinin uzadılmasının tarixi ədalətin bərpası istiqamətində mühüm addım kimi qiymətləndirilməsi də diqqətəlayiqdir. Bu, Azərbaycan diplomatiyasının uzun illər ərzində ABŞ qanunvericiliyində mövcud olmuş məhdudiyyətlərə münasibətdə əldə etdiyi mühüm siyasi nəticələrdən biri kimi təqdim olunur.
Məktubun ümumi siyasi fəlsəfəsi isə Azərbaycanın regional problemlərin həllində passiv tərəf deyil, proseslərin formalaşdırılmasında əsas aktorlardan biri olması fikrini gücləndirir. Vaşinqton görüşündən bir il sonra Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməsi, regional kommunikasiyaların gündəmə gəlməsi və Ermənistanla münasibətlərdə praktiki əməkdaşlıq elementlərinin meydana çıxması bu strategiyanın nəticələri kimi qiymətləndirilə bilər.
Digər tərəfdən, məktubun siyasi əhəmiyyəti onun gələcəyə yönəlmiş mesajında da özünü göstərir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan ilə ABŞ arasında dostluğa, qarşılıqlı etimad və hörmətə əsaslanan strateji tərəfdaşlığın daha da genişləndirilməsində maraqlı olduğunu bildirir. Bu, Azərbaycanın Vaşinqtonla münasibətləri epizodik diplomatik yaxınlaşma deyil, uzunmüddətli dövlət maraqlarına əsaslanan strateji əməkdaşlıq kimi gördüyünü nümayiş etdirir.
Ən mühüm məqam isə budur ki, Azərbaycan Vaşinqton prosesini yalnız sülh sazişinin əldə olunması ilə yekunlaşan diplomatik hadisə kimi deyil, Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi və iqtisadi reallığın formalaşmasının başlanğıcı kimi təqdim edir. Bu yanaşma Azərbaycanın regional liderlik iddiasını və milli dövlət maraqlarına əsaslanan çoxvektorlu xarici siyasət kursunu daha da gücləndirir.
Vasif Qafarov,
Milli Məclisin deputatı
