Film tamaşaçıları
1910-cu ilin Bakısına aparır. Sərvərlə Gülnazın saf sevgisi cəmiyyətin sərt qadağaları
ilə qarşılaşır. Gənclər öz məhəbbətləri uğrunda mübarizə aparmalı, sınaqlardan keçməli olurlar.
Ekran əsəri
cəmiyyətin bütün təbəqələrinin nümayəndələrini, onların həyat və düşüncə tərzini,
geyimlərini, davranışlarını gözlərimizin önündə canlandırır. Beləliklə, "O olmasın,
bu olsun” adlandırılmış bu filmin yaradıcı heyəti tamaşaçıda XX əsrin ilk onilliyi
barədə tam təsəvvür yarada bilir.
Film nikbin
sonluqla bitir. Rüstəm bəyi gənc qızını yaşlı, varlı tacirə - Məşədi İbada ərə vermək
niyyətindən daşındıra bilirlər. Məşədi İbad qulluqçu Sənəmlə evlənməli olur. Gənclərin
məhəbbəti pula, cəhalətə qalib gəlir.
Bir-birindən maraqlı ifalar...
"O olmasın,
bu olsun” dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin eyniadlı operettası əsasında 1953-cü
ildə ekranlaşdırılıb. Azərbaycanın ilk rəngli bədii filmidir. "O olmasın, bu olsun”
filminin ssenari müəllifi Sabit Rəhman, quruluşçu rejissoru Hüseyn Seyidzadə, quruluşçu
operatoru Əlisəttar Atakişiyev, quruluşçu rəssamı Cəbrayıl Əzimov, Nadir Zeynalov,
musiqi redaktoru və dirijoru Fikrət Əmirovdur. Filmdə mahnıları Mirzə Babayev (Məşədi
İbad), Firəngiz Əhmədova (Gülnaz) ifa ediblər.
Rejissor Hüseyn
Seyidzadə filmdə baş rola - Məşədi İbad roluna aktyor Mirzəağa Əliyevi çəkməyi qərara
alıb. Çəkilişlər başlayanda aktyor dünyasını
dəyişib. Rejissor Məşədi İbad rolunu Əliağa Ağayevə həvalə etməli olub. Aktyorun
oyunu uğurlu alınıb. Arif Mirzəquluyev (Sərvər), Tamara Gözəlova (Gülnaz), Ağasadıq
Gəraybəyli (Rüstəm bəy), Barat Şəkinskaya (Sənəm), İsmayıl Osmanlı (Rza bəy), İsmayıl
Əfəndiyev (Həsənqulu bəy), Mustafa Mərdanov (Həsən bəy), Möhsün Sənani (Qoçu Əsgər),
Lütfəli Abdullayev (Balaoğlan), Əhməd Əhmədov-Rumlu (Hambal), Adil İsgəndərov (Qoçu),
Rza Əfqanlı (Cəlil Məmmədquluzadə), Sadıq Saleh Bağırov (Mirzə Ələkbər Sabir), Həsənağa
Salayev (Əzim Əzimzadə), Münəvvər Kələntərli (Yengə), Lütfi Məmmədbəyov (Sərvərin
dostu), Müxlis Cənizadə (Sərvərin dostu) və başqaları da ekran əsərində bir-birindən
maraqlı rollar ifa ediblər.
Filmdə xanəndə
Xan Şuşinski qonaqlıq səhnəsində "Kürd-Şahnaz” muğamını ifa edib. Başqa bir səhnədə
isə xanəndə Tükəzban İsmayılova "Segah” muğamı üstündə oxuyub. Rəqqasə Əminə Dilbazi,
tarzən Bəhram Mansurov, kamança ifaçısı Tələt Bakıxanov da filmdə iştirak ediblər.
Əsərin müəllifi
və bəstəkarının - Üzeyir Hacıbəylinin adı titrlərdə yoxdur.
"O olmasın,
bu olsun” filminin çəkilişləri maraqlı hadisələrlə yadda qalıb. Yengə rolunu oynayan
aktrisa Münəvvər Kələntərli qapının dəliyindən içəri baxarkən qəflətən Sərvər çıxır.
Bu məqamda yerə yıxılan aktrisa barmağını sındırıb. Ancaq çəkilişlər bitəndən sonra
aktrisanın barmağının sındığını biliblər.
Filmin çəkilişləri
ilyarım davam edib. Aparıcı aktyorlara o dövrün pulu ilə hər çəkiliş günü üçün
60 manat qonorar veriblər.
O vaxtlar
Azərbaycana qastrol səfərinə gəlmiş hind kinematoqrafçıları bir neçə Azərbaycan
filminə baxdıqdan sonra daha çox Hüseyn Seyidzadənin filmlərinə üstünlük veriblər.
Hind kinosunun yaradıcısı Rac Kapur onu Hindistana dəvət edib: "Gedək Hindistana,
orada film çəkərsən, səni milyonçu edərəm” deyib.
"Müvəffəqiyyətsiz film”
Filmin kinolenti
Bakı kinoteatrlarında nümayiş etdirilərkən respublika mətbuatında verilmiş "Müvəffəqiyyətsiz
film” başlıqlı resenziyada kəskin tənqid olunub. "O olmasın, bu olsun” ekranlara
çıxandan sonra da kinoşünaslar filmi tənqid ediblər: "Heç bir estetik qanuna tabe
olmayan, mənasız və zövqsüz çəkilmiş səhnələr, lüzumsuz vuruşma, qaçışma, hay-küylər,
eybəcər oyunbazlıqlar, gah naturalistcəsinə, gah da qeyri-inandırıcı şişirtmələr
tərzində verilmiş əcaib kadrlar... Hər şeydən əvvəl isə filmdə Məşədi İbad obrazı
yoxdur. Rejissor işinin pərakəndəliyi hər obrazda, hər kadrda özünü göstərir...
"O olmasın, bu olsun” filmində tamaşaçıların etirazına səbəb olan qüsur... kinokomediyada
olmayan, sonra əlavə edilmiş primitiv əhvalatlar - bazarda qoçuların davası, Rüstəm
bəyin evində qonaqların qalmaqalı, hamamda verilən çirkin naturalist səhnələr və
s. kimə lazım idi? Bu əhvalatlar filmdə o qədər işıq, o qədər hay-küylə verilmişdir
ki, komediyanın əsasını təşkil edən ictimai motivlər kölgədə qalır... Filmdə tamaşaçıya
təqdim edilən Məşədi İbad isə tamamilə başqadır... Bunun təqsiri rolun yanlış traktovkasındadır.
Bəla burasındadır ki, rejissor necə çalmışsa, aktyor da elə oynamışdır”.
Ancaq Asiya
və Afrika ölkələrinin Beynəlxalq Daşkənd kinofestivalında göstərilən kinokomediya
o vaxt yüksək qiymət alıb. Filmin xarici ekranlara çıxışı da uğurlu olub. SSRİ Xarici
Ölkələrlə Mədəni Əlaqələr İdarəsinin sədri A.Davıdov Azərbaycan Kinematoqrafçıları
İttifaqının
I katibi Hüseyn
Seyidzadəyə göndərdiyi məktubunda yazıb: "O olmasın, bu olsun” filmi 40 ölkəyə,
o cümlədən İran, İraq, Yuqoslaviya, Yaponiya, Avstriya, ABŞ, İsveçrə və Macarıstana
satılıb”. Sonralar film daha 10 ölkəyə gedib çıxıb.
Filmin uğurları
sonrakı illərdə də davam edib. 2016-cı ildə Meksikanın Mexiko şəhərində Azərbaycan
kinosu günləri çərçivəsində nümayiş olunan ekran əsəri maraqla qarşılanıb.
"O olmasın, bu olsun”a uzanan oğru əllər...
Üzeyir bəy
"O olmasın, bu olsun” musiqili komediyasını 1910-cu ildə yazıb. 1913-cü il oktyabrın
25-də Bakıda H.Z.Tagıyev teatrında səhnələşdirilib. Üzeyir bəyin özünün dirijorluq
etdiyi tamaşa böyuk uğur qazanıb. Əsərin ədəbi mətni ilk dəfə 1912-ci ildə Bakıda,
"Orucov qardaşları” mətbəəsində nəşr olunub. Müxtəlif dillərə tərcümə olunan əsər
Zaqafqaziya şəhərlərində, Türkiyə, Bolqarıstan, Yəmən və başqa ölkələrdə tamaşaya
qoyulub.
"O olmasın,
bu olsun”un uğurları erməniləri "həvəsləndirib”. Uzun illər bu məşhur əsərin musiqisini
erməniləşdirməyə cəhd göstəriblər. Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəylinin "O olmasın,
bu olsun” komediyasının musiqisinin bir hissəsi erməni bəstəkarı Arno Babacanyan
tərəfindən mənimsənilərək "Vaqaraşabat rəqsi” kimi təqdim edilib.
Operettanı
ilk dəfə 1918-ci ildə Vaqram Papazyan və S.Lakka filmə çəkməyə cəhd ediblər. Xanjonkovun
o zaman yeni təsis olunmuş Yalta studiyasında çəkilişlərə başlanıb. Ancaq bu film
uğur qazana bilməyib.
Vaxtilə "Soyuzmultfilm”
studiyasında istehsal edilmiş "Pes i kot” adlı cizgi filmində isə Üzeyir Hacıbəylinin
"O olmasın, bu olsun” musiqili komediyasından Məşədi İbadın "Gəl xanım, gəl yanıma”
ariyası erməni musiqisi kimi təqdim edilib. Filmin titrlərində bəstəkarın adı Karen
Xaçaturyan yazılıb.
2011-ci ildə
Rusiyanın "Mir” Dövlətlərarası televiziyasında Ermənistana həsr olunan verilişdə
yenidən Azərbaycan musiqisi erməni müsiqisi kimi təqdim edilib. Belə ki, Ermənistan
haqqındakı sənədli filmdə Üzeyir Hacıbəylinin "O olmasın, bu olsun”un qonaqlıq səhnəsindəki
musiqisinin də ermənilərə məxsus olduğu göstərilib.
Ermənilər
Azərbaycanın maddi və mənəvi sərvətlərini oğurlamağa, öz adlarına çıxmağa çalışsalar
da, həqiqətin önündə hər dəfə aciz qalıblar. "O olmasın, bu olsun” da böyük azərbaycanlı,
dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin ən uğurlu əsərlərindən biri kimi dünyada tanınmaqda
davam edir.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan”
