ABŞ İraqda qalan sonuncu qoşunlarının çıxarılmasını oktyabrın 1-də başa çatdıracaq. Amerikalıların İraqdakı hərbi mövcudluğu prezident Səddam Hüseynin devrilməsinə səbəb olan 2003-cü il işğalı ilə başlayıb. Bu, uzunillik məzhəb münaqişələri və yerli üsyançılara qarşı mübarizə şəraitində davam edib.
ABŞ qoşunları əvvəllər İraqı 2011-ci ildə tərk etmiş, lakin 2014-cü ildə İŞİD-i məğlub etməyə kömək üçün geri qayıtmışdılar.
Son qoşunların çıxarılması, ABŞ qüvvələrinin İraqdakı Tehranın hücumları təhlükəsi altında qalması ilə nəticələnən İranla münaqişə fonunda baş verir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, qoşunların çıxarılması ilə ABŞ-nin bölgədə təsirinin yox olması ehtimalı azdır. 2024-cü ildə Vaşinqton və Bağdad amerikalıların rəhbərlik etdiyi koalisiyanın İŞİD-ə qarşı missiyası olan "Sarsılmaz qətiyyət " əməliyyatına son qoymaq üçün razılığa gəliblər.
Xatırladaq ki, 2007-ci ildə İraq müharibəsinin ən qızğın çağında ölkədə 170 mindən çox ABŞ əsgəri var idi. 2023-cü ilin dekabr ayına qədər, geri çəkilmə razılaşması əldə edilməzdən əvvəl, ABŞ Mərkəzi Komandanlığının məlumatına görə, bu rəqəm təxminən 2400 nəfər olub. O vaxtdan bəri ABŞ öz iştirakını daha da azaldıb və İraq Kürdüstanında yalnız kiçik bir kontingent qalıb.
Vaşinqtonda yerləşən Atlantic Council analitik mərkəzində "İraq Təşəbbüsü" proqramının əməkdaşı Səfvan əl-Amin qeyd edir ki, "qoşunların geri çəkilməsi qərarı əvvəlki İraq hökuməti ilə razılaşdırılıb, çünki bu ölkədə İŞİD-i məğlub etmək missiyası öz məqsədinə çatıb".
2016-2019-cu illərdə ABŞ-nin İraqdakı səfiri vəzifəsində çalışmış, hazırda Vaşinqtonda Ərəb Körfəzi Dövlətləri İnstitutunun rəhbəri olan Duqlas Silliman izah edir ki, biri-birini əzəzləyən İraq hökumətləri ölkə daxilində siyasi təzyiqlərlə üzləşib, bir çoxları ABŞ hərbi mövcudluğunu suverenliyə qarşı qəsd kimi görür.
O, BBC-yə bildirib ki, "İranpərəst qrupların və əhalinin bir hissəsinin (əsasən şiələrin) təzyiqi altında bir neçə İraq hökuməti bu qüvvələrin ölkədən çıxarılmasını tələb edib".
ABŞ qoşunları 2011-ci ildə Prezident Barak Obamanın dövründə İraqı tərk etmiş, lakin İŞİD ölkənin geniş ərazilərini ələ keçirdikdən üç il sonra Bağdadın xahişi ilə geri qayıtmışdı. Daha sonra onlar döyüş əməliyyatlarından təlim, məsləhət və kəşfiyyat məlumatları mübadiləsinə keçiblər.
Britaniyanın RUSI beyin mərkəzinin baş elmi işçisi H.A. Helliyer, regional gərginliklər fonunda İraqın şimalındakı Amerika obyektlərinə edilən son hücumları xatırladır. O qeyd edir ki, Vaşinqton orada qalan kontingenti Tehran üçün həssas hədəf kimi görür.
Əl-Amin bu fikirlə razılaşır və bildirir ki, ABŞ və İraq rəsmiləri əvvəllər koalisiya missiyası başa çatdıqdan sonra belə kiçik bir Amerika kontingentinin saxlanılması imkanlarını müzakirə etmişdilər. O hesab edir ki, "qoşunların sayının az olması və güc tətbiq etmək imkanlarının məhdudluğu nəzərə alınmaqla, İranla münaqişə onların mövcudluğunun üstünlükdən daha çox zəiflik olduğunu göstərib".
Onu da qeyd edək ki, işğaldan iyirmi il sonra İraqdakı Amerika ordusunun mirası ilə bağlı qiymətləndirmələr tamamilə ziddiyyət təşkil edir.
Davamlı korrupsiyaya baxmayaraq, Helliyer İraqın indi 2003-cü ildən əvvəlkindən daha çox siyasi azadlığa və plüralizmə sahib olduğuna inanır və xüsusilə İraq Kürdüstanını vurğulayır. Lakin o hesab edir ki, vəziyyətə, ümumiyyətlə, demokratik baxımdan qiymət verilməməlidir. "İnsanlar ABŞ demokratiyanı qurdumu sualını verməməlidirlər. Xeyr, qurmadı - və bu, sonudur", - deyə o vurğulayır.
Digər ekspertlər də İraqın 2003-cü ildə Amerika siyasətçilərinin təsəvvür etdiyi sabit demokratiyadan uzaq qaldığı ilə razılaşır. Korrupsiya geniş yayılıb və rəsmi hökumət strukturları ilə yanaşı, hakimiyyət hələ də silahlı dəstələr, xüsusən də Xalq səfərbərlik qüvvələri daxilindəki radikal qruplaşmaların əlindədir. Bu, Bağdadın tam dövlət nəzarəti altına almağa çalışdığı əsasən şiə milislərindən ibarət şəbəkədir.
Əl-Aminə görə, Amerikanın təsiri qoşunların çıxarılmasından sonra da davam edəcək. "ABŞ hələ də əhəmiyyətli təsir gücünə malikdir, çünki İraq ABŞ dollarına satılan neft satışından asılıdır. Bundan əlavə, İraq ABŞ-dən silah almağa davam edir və regional qonşuları ilə münasibətlərdəki problemləri həll etmək üçün Amerikanın diplomatik dəstəyinə ehtiyac duyur", - deyə o bildirib.
Silliman inanır ki, "çox dərin hərbi əməkdaşlıq" davam edəcək: amerikalılar İraq ordusu, terrorizmə qarşı mübarizə xidməti və İraqın yarı-muxtar Kürdüstan bölgəsinin silahlı qüvvələri olan Peşmərgə üçün hərbi təlim keçəcək və əməliyyatların planlaşdırılmasında kömək edəcəklər.
Əl-Aminin fikrincə, qoşunların çıxarılması dönməz bir addım kimi qəbul edilməməlidir. "Amerika qoşunları artıq 2011-ci ildə İraqı tərk etmişdilər, lakin bir neçə il sonra ölkəyə qayıtdılar", - deyə o xatırladır. "Bu, tarixin yalnız bir fəslinin sonudur, onun finalı deyil".
Rizvan CƏFƏROV,
"Azərbaycan"
