Fransa və Əlcəzair: Müstəqillikdən bəri ən böyük böhran

İki ölkə arasında diplomatik çəkişmə uzanır, münasibətlər pisləşir

Fransa hökumətindəki mənbələr Euronews telekanalına bildiriblər ki, Paris və Əlcəzair arasında münaqişə keçmiş Fransa koloniyası 1962-ci ildə müstəqillik qazandıqdan sonra "ən böyük diplomatik böhrana" çevrilib.

Keçən il alovlanan Qərbi Sahara ərazisinin suverenliyi ilə bağlı mübahisələrdən qaynaqlanan münaqişə Əlcəzair məhkəməsinin yazıçı Bualem Sansal və fransız jurnalist Kristof Gleyzi həbs cəzasına məhkum etməsindən sonra daha da pisləşib.

O vaxtdan bəri vəziyyət daha da gərginləşib, hər iki ölkə diplomatların qovulduğunu elan edib.

Avqust ayında Fransa Prezidenti Emmanuel Makron Əlcəzair diplomatları və hökumət rəsmiləri üçün daha sərt viza tələblərini tələb edərək, 2013-cü ildə imzalanmış ikitərəfli razılaşmanı "artan miqrasiya çətinlikləri" səbəbilə dayandırıb.

Bundan sonta mübahisə Fransa sərhədlərindən kənara çıxıb: Daxili işlər naziri Bruno Retayyo Şengen tərəfdaşlarına yeni məhdudiyyətlər barədə məlumat verərək, əlcəzairli diplomatın İspaniyaya tətilə buraxılmamasına səbəb olub.

Oksford Universitetinin Şimali Afrika tarixi professoru Ceyms Makduqal Euronews-a deyib ki, bütün əlcəzairlilərə Fransaya vizasız giriş imkanı verən müstəqillik müqaviləsi nəzərə alınmaqla, Əlcəzair diplomatlarının viza almalı olması “utancverici və alçaldıcıdır”.

Paris və Əlcəzair arasındakı gərgin münasibətlər Fransanın Şimali Afrikadakı müstəmləkəçiliyinin birbaşa nəticəsidir.

Məsələ ilə yaxından tanış olan keçmiş yüksək rütbəli fransız diplomat bildirib ki, münasibətlər mürəkkəbdir, çünki keçmişi, tarixi, həm də gələcəyi nəzərə almaq lazımdır.

Əlcəzairin 60 il əvvəl yüz minlərlə insanın ölümünə səbəb olan səkkizillik müstəqillik müharibəsi və fransızların 130 ildən çox nəzarət etdikləri ölkədən qaçması hələ də diplomatik döyüşlərdə əks-sədasını verir.

Müstəqillik əldə etdikdən sonra Əlcəzair anti-müstəmləkəçilik və müstəqillik hərəkatlarının mərkəzinə çevrilib. Bu gün Əlcəzair küçələrində Fələstin Azadlıq Təşkilatının (FAT) və Qərbi Sahara müqavimət hərəkatı olan Polisario Cəbhəsinin ofislərini görmək olar.

Qlobal Məsələlər üzrə Yaxın Şərq Şurasının politoloqu və proqram direktoru Dalia Ganemin izah etdiyi kimi, bu hərəkatları dəstəkləmək “milli psixikada dərin kök salan və Əlcəzairin regional mövqeyini və ittifaqlarını formalaşdıran fundamental məsələ” olaraq qalır.

2017-ci ildə seçki kampaniyası zamanı yeni “siyasi autsayder” Emmanuel Makron Fransanın Əlcəzairdə törətdiyi insanlığa qarşı cinayətlər haqqında danışaraq, məsuliyyət və daha isti münasibətlərin yeni dövrünü vəd edib.

İki il sonra milyonlarla əlcəzairli siyasi dəyişiklik tələbi ilə Afrikanın ən böyük ölkəsində küçələrə çıxıb va yeni prezident seçilib.

Əbdülməcid Tebbun ittihamlara cavab verərək, tarixi saxtalaşdırmağın yolverilməz olduğunu deyib və əlavə edib ki, Fransa lideri "tamamilə mənasız bir şəkildə köhnə münaqişəni canlandırıb".

Əlcəzair səfirini geri çağırıb və Saheldə "terrorla mübarizə əməliyyatları" daxil olmaqla, öz hava məkanını müvəqqəti olaraq Fransız təyyarələri üçün bağlayıb.

İndi, son mübahisədən sonra hər iki tərəfdə ən yüksək səslər barışıqdan daha çox eskalasiyaya çağırır.

Məsələn fransalı sabiq diplomat deyir: "Əlcəzair ancaq gücü başa düşür. Odur ki, onların kürəyini sığallamaq və dost olduğumuzu söyləmək əbəsdir".

Əlcəzair tərəfində də nə hökumət, nə də əhali güzəştə getmək niyyətində deyil.

Məşhur Əlcəzair yazıçısı Kamal Davudun bu yaxınlarda qeyd etdiyi kimi: “Mən hər dəfə gənc əlcəzairliləri görəndə bir daha əmin oluram ki, onlar Fransaya müstəmləkəçilikdən əziyyət çəkən valideynlərimdən daha çox nifrət edirlər”.

Rizvan CƏFƏROV,

“Azərbaycan”