Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın Azərbaycana rəsmi səfəri mühüm siyasi əhəmiyyətə malik hadisə kimi qiymətləndirilir. Bu səfər ölkəmizin müasir beynəlxalq siyasətdə artan rolunun göstəricisidir.
Son illərdə Bakının energetika, nəqliyyat və iqtisadi əməkdaşlıq sahələrində Avropa İttifaqı üçün əsas tərəfdaşlardan biri kimi mövqelərini ardıcıl şəkildə möhkəmləndirdiyi açıq şəkildə görünür. Bunu Antonio Koşta ilə Azərbaycanın Prezidenti İlham Əliyev arasında aparılan danışıqların nəticələrinə dair verilən bəyanatlar da təsdiqləyir. Prezident İlham Əliyev deyib: “Mən bəzi iqtisadi göstəricilərə nəzər saldım və gördüm ki, bu ilin yanvarında ticari dövriyyəmizin 50 faizi Avropa İttifaqı ilə bağlı olub. Ötən il dövriyyə bir az aşağı olmuşdur, lakin o, həqiqətən göstərir ki, Avropa İttifaqı bizim üçün bir nömrəli ticari tərəfdaşdır. Əminəm ki, yeni layihələr və yeni investisiya imkanları ilə sərmayələr iki istiqamətdə yatırılacaq”. Beləliklə, Avropa obyektiv olaraq Azərbaycanın əsas iqtisadi tərəfdaşına çevrilib və bu tendensiya davamlı xarakter daşıyır.
Bu prosesdə enerji əməkdaşlığı xüsusi rol oynayır. 2022-ci ildə Azərbaycan ilə Avropa Komissiyası arasında energetika sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında sənəd imzalandıqdan sonra ölkəmiz Avropa dövlətlərinə təbii qaz ixracını həm həcminə, həm də alıcı ölkələrin sayına görə xeyli artırıb. Ölkə başçısının dediyi kimi: “ Bu gün Avropa İttifaqının 10 üzvü Azərbaycandan qazı qəbul edir və ölkələrin ümumi sayı 16-ya çatıb. Bu göstəriciyə görə biz dünyada boru kəməri ilə qazı təchiz edən bir nömrəli ölkəyik. On altı ölkə bu gün Azərbaycan qazını alır və beləliklə, bir çox ölkələrin enerji təhlükəsizliyində oynadığımız rol artır”.
Boru kəmərləri vasitəsilə qaz tədarükü üzrə Azərbaycan istehlakçı ölkələrin sayına görə dünyada birinci yerdədir. Bu, təkcə ixracın miqyasını deyil, həm də Azərbaycanın etibarlı və məsuliyyətli enerji tərəfdaşı kimi yüksək etimad qazandığını göstərir. Eyni zamanda ölkənin enerji potensialı artmaqda davam edir. Artıq cari ildə Azərbaycan təbii qaz hasilatını artırmağı planlaşdırır və qarşıdakı iki-üç il ərzində planlar həyata keçirilərsə, ölkə mövcud həcmlərə əlavə olaraq ən azı 10 milyard kubmetr qaz istehsal edə biləcək.
Bununla paralel olaraq, Bakı bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafına da aktiv investisiyalar yatırır. Ölkədə külək, günəş və hidroenergetika sahəsində genişmiqyaslı layihələr həyata keçirilir. Uzunmüddətli strategiyaya əsasən, yaxın 5–6 il ərzində Azərbaycan ixrac üçün nəzərdə tutulan 6–8 qiqavat həcmində bərpa olunan enerji potensialına malik olacaq. Bu isə Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığın daha da dərinləşməsi üçün yeni imkanlar açır, çünki Aİ öz enerji keçidi strategiyasını aktiv şəkildə həyata keçirir.
Yaxın Şərqdə müşahidə olunan qeyri-sabitlik fonunda Azərbaycanın etibarlı neft və qaz ixracatçısı kimi rolu daha da güclənir. Getdikcə daha çox dövlət ölkəmizi sabit və proqnozlaşdırılan enerji təchizatı təmin edə bilən tərəfdaş kimi qiymətləndirir. Son illərdə Avropa İttifaqı enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinə xüsusi diqqət yetirdiyindən bu amil Avropa dövlətləri üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Bu kontekstdə Cənub Qaz Dəhlizi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu genişmiqyaslı infrastruktur layihəsi Avropanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsində əsas vasitələrdən birinə çevrilib. Antonio Koşta qeyd edib ki, dörd il əvvəl Avropa Şurası qaz, neft və kömür tədarükünün şaxələndirilməsi ilə bağlı strateji qərar qəbul edib və Azərbaycan bu prosesdə mühüm rol oynayıb. Lakin Azərbaycanın strateji əhəmiyyəti təkcə enerji resursları ilə məhdudlaşmır. Avropa ilə Asiyanı birləşdirən nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı da böyük rol oynayır. Söhbət ilk növbədə Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi və Cənubi Qafqazdan keçən Orta Dəhlizdən gedir. Bu istiqamətin inkişafı beynəlxalq ticarət üçün yeni strateji imkanlar yaradır. Gələcək nəqliyyat arxitekturasının mühüm elementlərindən biri Bakı–Naxçıvan dəmir yolu layihəsinin tamamlanması olacaq. Bu layihə Avropa ilə Asiya arasında dayanıqlı və səmərəli marşrut yaradacaq.
Son illərdə Orta Dəhliz alternativ marşrutdan daha çox, Şərqlə Qərb arasında yüklərin daşınmasında əsas istiqamətlərdən birinə çevrilmişdir. Geosiyasi gərginliyin artması, qlobal logistika sistemində dəyişikliklər və dövlətlərin nəqliyyat marşrutlarını şaxələndirmək istəyi bu dəhlizi daha da aktual edir. Bu baxımdan Tengiz yatağından çıxarılan Qazaxıstan neftinin Transqafqaz magistralı vasitəsilə daşınmasına başlanması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu proses sadəcə logistika əməliyyatı deyil. Dünyanın ən böyük neft yataqlarından birindən çıxarılan xammal ilk dəfə olaraq dəmir yolu sisternləri ilə Azərbaycan və Gürcüstan ərazisindən keçərək Qara dənizə çatdırılır və Avrasiyada enerji və nəqliyyat axınlarının yeni konfiqurasiyasını formalaşdırır. Bu addım Cənubi Qafqazın qlobal daşımalar sistemində rolunu gücləndirməklə yanaşı, Orta Dəhlizin Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropanı birləşdirən strateji marşrut kimi əhəmiyyətinin artdığını açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Azərbaycan və Avropa İttifaqı Şurasının 15 bənddən ibarət birgə bəyanatın qəbul edilməsi olduqca vacib bir məsələdir. Və qeyd etməliyik ki, bu bəndlərin hər biri özünəməxsus siyasi mesajı özündə ehtiva edir. Diqqəti cəlb edən ilk məsələ, tərəflərin münasibətlərin BMT Nizamnaməsinə və beynəlxalq hüquqa, o cümlədən suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə tam hörmətlə yanaşılmaqla qarşılıqlı hörmət, bərabərlik və qarşılıqlı fayda əsasında qurulduğunu təsdiqlədiyi üçüncü bəndin ifadəsidir. Azərbaycan üçün bu ifadə fundamentaldır. Bu, Avropa İttifaqının, Şura prezidentinin təmsil etdiyi qurumun, münaqişədən sonrakı dövrdə Bakının öz mövqeyini qurduğu çərçivəni tanıdığını göstərir. Heç bir qeyd-şərt yoxdur, əks-tarazlıq kimi "xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququ"na istinad yoxdur - suverenlik və ərazi bütövlüyünün fundamental prinsip kimi aydın və birmənalı şəkildə təsdiqlənir.
Bəyanatın sülh prosesinə həsr olunmuş beşinci bəndi ayrıca təhlilə layiqdir. Prezidentlər ayırıcı xətlərdən azad, dinc, sabit, qarşılıqlı əlaqəli və inkişaf edən Cənubi Qafqaz kimi ortaq strateji məqsədi bir daha təsdiqləyərək, regionda baş verən son müsbət hadisələri, xüsusilə də Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesindəki tarixi irəliləyişi alqışlayıblar. Onlar 2025-ci il 8 avqust tarixli Vaşinqton Zirvə Görüşünün nəticələrini və Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində atılan sonrakı addımları yüksək qiymətləndiriblər. Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti iki ölkənin ikitərəfli dialoq vasitəsilə regionda davamlı sülhə nail olmaq istiqamətində səylərini Aİ-nin tam dəstəklədiyini bir daha təsdiqləyib. Və burada ton çox vacibdir: AB özünü vasitəçi kimi təqdim etmir, arbitr olduğunu iddia etmir və öz gündəliyini tətbiq etməyə çalışmır. Bunun əvəzinə, Brüssel əldə edilənləri qəbul edən dəstəkləyici tərəfdaş rolunu öz üzərinə götürür. Bu, Makron və müttəfiqləri vasitəçilik təşəbbüsünü ələ keçirməyə və prosesə öz məntiqlərini tətbiq etməyə cəhd edən üç-dörd il əvvəl AB-nin davranışından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir, bu da Bakının maraqlarından çox uzaqdır.
Altıncı bənd Azərbaycan üçün daha bir vacib məqama toxunur: Prezidentlər Azərbaycanın münaqişədən sonrakı dövrdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində genişmiqyaslı yenidənqurma və inkişaf səylərini vurğulayıblar. Çətinliklərin, xüsusilə də mina ilə çirklənmənin miqyasını qeyd edərək, onlar Avropa İttifaqının humanitar minatəmizləmə sahəsində aparıcı beynəlxalq donor olduğunu vurğulayıb, beynəlxalq dəstəyin artırılmasına çağırış ediblər. Avropa İttifaqı bu işi sadəcə "diqqətə almır", çətinliklərin, ilk növbədə mina çirklənməsinin ciddiliyini qəbul edir və beynəlxalq dəstəyin artırılmasına çağırır. Həmçinin vurğulanır ki, Aİ humanitar mina təmizləmə sahəsində aparıcı beynəlxalq donordur. Bakı üçün bu o deməkdir ki, Avropa mahiyyət etibarilə özünü Azərbaycanın münaqişədən sonrakı reallığına inteqrasiya edir və bunu Bakının müəyyən etdiyi şərtlərlə edir. Bu, ən yüksək səviyyədə sənədləşdirilmiş yeni reallıqların de-fakto tanınmasıdır.
Beləliklə, Avropa İttifaqı Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın Bakıya səfəri Azərbaycanın bu gün Avrasiyanın əsas geo-iqtisadi qovşaqlarından birinə çevrildiyini təsdiqləyən mühüm hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Ölkəmiz eyni zamanda həm Avropanın etibarlı enerji tərəfdaşı, həm də dünyanın iki böyük iqtisadi məkanı – Avropa və Asiya arasında mühüm nəqliyyat körpüsü rolunu oynayır.
Məhz buna görə də Azərbaycan ilə Avropa İttifaqı arasında münasibətlərin inkişafı təkcə ikitərəfli əhəmiyyət daşımır. Söhbət bütün Avrasiya məkanında iqtisadi və enerji əməkdaşlığının yeni arxitekturasının formalaşmasından gedir. Bu sistemdə Azərbaycan getdikcə daha mühüm mövqe tutaraq müasir beynəlxalq logistika və enerji təhlükəsizliyinin əsas elementlərindən birinə çevrilir.
Avropa İttifaqı Şurasının prezidentinin Bakıya rəsmi səfəri və onun Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə birgə mətbuat açıqlaması Bakı ilə Brüssel arasındakı münasibətlərdə keyfiyyətcə dəyişiklik olduğunu göstərir. Qarşıda yenilənmiş tərəfdaşlıq prioritetlərinin təsdiqlənməsi, Əməkdaşlıq Şurasının yenidən fəaliyyətə başlaması və yeni hərtərəfli saziş üzrə danışıqların başa çatdırılması durur. Cənubi Qafqaz bütün qitənin enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat əlaqələrinin asılı olduğu bir məkana çevrilir. Və Azərbaycan bu məkanda əsas oyunçudur.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin Ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsinin sədri, professor
jpg_1773323368.jpg)
jpg_1773317957.jpg)
