Müasir qlobal təhlükəsizlik gündəmi və Avrasiya geosiyasətində baş verən proseslər fonunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin türk dövlətləri arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər strateji düşüncənin və rasional yanaşmanın təzahürü kimi qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma klassik mənada hərbi blokun yaradılması deyil, artıq formalaşmış çoxşaxəli əməkdaşlıq modelinin təhlükəsizlik müstəvisində tamamlanması ideyasına əsaslanır. Prezident İlham Əliyevin türk dövlətləri arasında hərbi və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq imkanlarına diqqət çəkməsi son dövrlərdə Avrasiya məkanında diqqətlə izlənilən siyasi çağırışlardan biridir.
Bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Ankara Sosial Elmlər Universiteti Bölgə Araşdırmaları İnstitutu Türk dünyası kafedrasının müdiri Resul Yalçın bildirib.
Onun sözlərinə görə, bu açıqlamalar yalnız dar mənada müdafiə siyasətinə dair mövqe deyil, son illərdə türk dövlətləri arasında formalaşmış çoxölçülü inteqrasiya arxitekturasının təhlükəsizlik komponenti ilə gücləndirilməsinə yönəlmiş strateji baxışı əks etdirir.
Ekspert vurğulayıb ki, müasir beynəlxalq sistemdə təhlükəsizlik anlayışı artıq klassik hərbi təhdid çərçivəsindən kənara çıxaraq enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizləri, kritik infrastrukturun qorunması, kiberməkan və hibrid risklər kimi çoxşaxəli məzmun kəsb edir. Mərkəzi Asiyadan Xəzər hövzəsinə, oradan isə Anadoluya uzanan geniş coğrafiyada enerji xətləri, nəqliyyat marşrutları, limanlar, dəmir yolları və rəqəmsal infrastruktur strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu şəbəkələrin təhlükəsizliyinin təmin olunması isə obyektiv olaraq ortaq yanaşma tələb edir.
Rəsul Yalçın bildirib ki, Prezident İlham Əliyevin təhlükəsizlik əməkdaşlığına dair səsləndirdiyi mövqe situativ reaksiya deyil, struktur zərurətdən irəli gələn yanaşmadır: “Qlobal miqyasda artan bloklaşma meyilləri, böyük güclər arasında rəqabətin kəskinləşməsi və regional münaqişələrin davam etməsi Avrasiya məkanını strateji “ara zona”ya çevirir. Bu isə türk dövlətlərinin öz təhlükəsizlik gündəmini daha koordinasiyalı və proaktiv şəkildə formalaşdırmasını zəruri edir”.
Ekspertin fikrincə, İlham Əliyevin irəli sürdüyü model NATO tipli bağlayıcı kollektiv müdafiə mexanizmi və ya avtomatik hərbi öhdəliklər sistemi nəzərdə tutmur. Söhbət çevik, ehtiyaclara uyğun formalaşan təhlükəsizlik koordinasiyasından gedir. Bu çərçivədə hərbi təlimlərin genişləndirilməsi, müdafiə sənayesində birgə istehsal və texnologiya mübadiləsi, terrorizmə, radikallaşmaya, kiber və hibrid təhdidlərə qarşı əlaqələndirilmiş fəaliyyət, böhran dövrlərində siyasi və hərbi məsləhətləşmə mexanizmlərinin gücləndirilməsi əsas istiqamətlər kimi ön plana çıxır.
Rəsul Yalçın qeyd edib ki, təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanın dərinləşdirilməsi regional sabitliyə bir neçə aspektdən müsbət təsir göstərə bilər. Bu yanaşma gərginliyi artırmadan çəkindirmə mexanizmi formalaşdırır, yanlış hesablamaların və qəfil böhranların qarşısını alır, sərhəd təhlükəsizliyi, qeyri-qanuni miqrasiya, mütəşəkkil cinayətkarlıq və radikalizm kimi çağırışların regiondaxili imkanlarla həllini təşviq edir. Eyni zamanda, müdafiə sənayesində birgə layihələr iqtisadi səmərəliliyi artıraraq strateji muxtariyyət imkanlarını genişləndirir.
Ekspert hesab edir ki, Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü Türk dünyasının beynəlxalq sistemdə mövqeyini də keyfiyyətcə dəyişə bilər. Bu yanaşma türk dövlətlərinin qlobal və regional platformalarda daha uyğunlaşdırılmış mövqe nümayiş etdirməsinə, “obyekt” deyil, “subyekt” kimi çıxış etməsinə şərait yaradır. Bu model nə Qərbə, nə Rusiyaya, nə də Çinə qarşı yönəlmiş bloklaşma xarakteri daşıyır, əksinə, çoxvektorlu balans siyasətini gücləndirən çevik strateji çərçivə təqdim edir: “Prezident İlham Əliyevin təhlükəsizlik perspektivi meydan oxuma və ya qarşıdurma çağırışı deyil, Türk dünyasında artıq mövcud olan iqtisadi və geosiyasi inteqrasiyanın məntiqi davamıdır. Bu yanaşma regional sabitliyi zəiflətmir, əksinə, proqnozlaşdırılabilənliyi, çəkindirmə potensialını və türk dövlətlərinin qlobal sistemdə manevr imkanlarını artırır. Əsas sual Türk dünyasının təhlükəsizliyi kənar aktorların müəyyən etdiyi çərçivədən çıxarıb, onu ortaq strateji ağıl əsasında formalaşdırıb-formalaşdıra bilməyəcəyidir”.
