Bu il 25-ci ildönümünü qeyd edən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) geniş miqyası onun əhəmiyyətini vurğulayır. ŞƏT dünya əhalisinin təxminən 40%-ni və qlobal iqtisadi fəaliyyətin əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil edən Çin, Hindistan, Rusiya, İran, Pakistan və Orta Asiya ölkələri də daxil olmaqla 10 üzv dövləti birləşdirir. Buna görə də, rəsmi Bakı üçün belə bir şəbəkəyə çıxış ənənəvi ikitərəfli münasibətlərdən xeyli kənara çıxan imkanlar yaradır.
Ötən müddət ərzində ŞƏT özünün ilkin regional təhlükəsizlik mexanizmindən çox irəliləyərək Avrasiya əməkdaşlığı üçün mühüm platformaya çevrilib. Onun əhəmiyyəti təkcə zirvə görüşlərində və bəyannamələrdə deyil, həm də təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji və nəqliyyat sahələrində davamlı əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasındadır. “Şanxay Ruhu” — konsensus, suverenlik və qarşılıqlı maraqların təmin edilməsi — bu gün xüsusilə aktualdır. Ölkəmizin coğrafi mövqeyi onu inkişaf etməkdə olan ŞƏT iqtisadi şəbəkəsi üçün xüsusilə vacib edir. Azərbaycan ŞƏT üçün Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında həlledici bir əlaqə kimi vacibdir. Beləliklə, Bakı regional nəqliyyat mərkəzindən Çin, Orta Asiya və Avropa bazarları arasında potensial əsas vasitəçiyə çevrilir.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu gün Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində xüsusi yer tutur. Bakı həm Çin və Türkiyə ilə strateji əlaqələr saxlayır, həm Avropa İttifaqı və ABŞ ilə münasibətlərini inkişaf etdirir, həm də Mərkəzi və Cənubi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığını gücləndirir. Azərbaycan iri beynəlxalq formatlarda fəal iştirak edir, Bakı isə getdikcə daha çox dünya miqyaslı tədbirlərin məkanına çevrilir. Belə bir diplomatik əhatə dairəsi Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin siyasətinin nəticəsidir. Bu siyasətin bariz nümunələrindən biri Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə tərəfdaşlıqdır.
Prezident İlham Əliyev ŞƏT-in tədbirlərində iştirak etmək üçün avqustun 31-dən sentyabrın 1-dək Qırğız Respublikasında işgüzar səfərdə oldu. Səfər çərçivəsində Prezident İlham Əliyev Türkiyə, Rusiya, Belarus, İran, Qazaxıstan və Özbəkistan prezidentləri, eləcə də Ermənistan və Hindistanın baş nazirləri ilə görüşlər keçirdi. Gördüyümüz kimi, qarşımızda kifayət qədər təsirli diplomatik coğrafiya var ki, bu da özlüyündə çox şeydən xəbər verir. Həqiqətən də, Azərbaycan bu gün özünü xarici siyasət imkanlarının əhəmiyyətli dərəcədə genişləndiyi bir vəziyyətdə tapır. Və bu, təkcə ölkənin iqtisadi potensialı və ya coğrafi mövqeyi ilə bağlı deyil. Bakı öz mövqeyinin müxtəlif güc mərkəzləri tərəfindən nəzərə alınmasını təmin etmək üçün ardıcıl olaraq çalışır.
Bu mürəkkəb məqsədə çatmaq Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin xarici siyasət strategiyasının vacib tərkib hissəsidir. Dövlətimizin başçısının “ŞƏT plyus” formatında görüşdə çıxışı xüsusi diqqətə layiqdir. Cənab Prezidentin çıxışı konkret regional məsələlərlə yanaşı, fundamental bir mövzuya diqqəti yönəldi: beynəlxalq sistem çox vaxt öz qərarlarını icra edə bilmir, buna səbəb nədir?
Əfsuslar olsun ki, Azərbaycan uzun illər ədalətsizliyə məruz qaldı. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi və Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı dörd qətnamə qəbul etdi. Bu sənədlərdə Ermənistan qüvvələrinin işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılması və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası tələb olunurdu. Lakin Ermənistan bu qətnamələri heç vaxt yerinə yetirmədi və Azərbaycan müstəqil şəkildə ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdi. Fakt budur ki, BMT öz qətnamələrini yerinə yetirmədi. Ona görə Azərbaycanın haqlı olaraq qaldırdığı fundamental sual ortaya çıxır. Həqiqətən də, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarının icrası üçün heç bir mexanizm yoxdursa, onun mənası nədir?
Bu sual olduqca aktualdır. Əgər beynəlxalq sistem öz etibarlılığını qorumaq istəyirsə, özünün uğursuzluğundan dərs çıxarmalıdır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev çıxışında bu məsələni xüsusi olaraq vurğulayıb: “BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin qısa müddətdə icrası üçün müvafiq mexanizmlərin hazırlanması tələb olunur. Bu həyata keçirilərsə, BMT-nin nüfuzunun və təşkilatın münaqişələrin nizamlanmasındakı rolunun artmasına xidmət edər”.
Əks halda, beynəlxalq hüquq siyasi vəziyyətdən asılı olaraq tətbiq olunan bəyannamələr toplusuna çevrilmək riskini daşıyır. Və bu, bütün dövlətlər üçün təhlükəlidir. Çünki bu gün bir ölkəyə təsir edən qətnamə icra olunmamış qalır. Sabah isə oxşar vəziyyət başqa bir ölkədə yarana bilər. Və sonra sual yaranır: beynəlxalq institutlara nə dərəcədə etibar edə bilərik?
Bu halda, Azərbaycan kifayət qədər rasional cavab təklif edir: beynəlxalq sistemin problemlərini sadəcə etiraf etmək deyil, mexanizmlərini təkmilləşdirmək lazımdır. Bu, xüsusilə hazırkı beynəlxalq vəziyyətdə aktualdır. Aydındır ki, dünya müasir tarixin ən çətin dövrlərindən birini yaşayır. Köhnə qaydalar sınaqdan keçirilir, yeni güc mərkəzləri yaranır, silahlı münaqişələr davam edir və bir çox ölkələrdə beynəlxalq institutlara inam nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. Məhz buna görə də beynəlxalq mexanizmlərin islahatı mövzusu getdikcə daha aktuallaşır. Ədalətli sülhün qurulması prinsiplərinə gəldikdə isə, Azərbaycan təcrübəsi bu kontekstdə xüsusilə ibrətamizdir. Onilliklər boyu münaqişələrlə əlaqəli olan Cənubi Qafqaz artıq əməkdaşlıq bölgəsinə çevrilir.
Azərbaycan və Ermənistan sülh müqaviləsinin mətnini paraflayıblar. Artıq iki ölkə arasında konkret iqtisadi əlaqələr yaranmaqdadır. Azərbaycan Ermənistana neft məhsulları tədarük edir. Üçüncü tərəf yükləri Azərbaycan ərazisindən Ermənistana tranzit keçir. Qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsi, mal çeşidinin genişləndirilməsi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi üçün müzakirələr aparılır. Başqa sözlə, sülh iqtisadi ölçü qazanır. Bu, Azərbaycanın mövcud beynəlxalq sistemi haqlı tənqid etməklə məhdudlaşmadığının sübutudur. Ölkəmiz müəyyən bir bölgədə sabit sülhün qurulmasına öz töhfəsini verir. Digər tərəfdən isə, Azərbaycan çoxtərəfliliyin gücləndirilməsinə xüsusi diqqət göstərir. Dövlətimizin başçısının bildirdiyi kimi: “Son vaxtlara qədər dörd il ərzində Qoşulmama Hərəkatına rəhbərlik etmiş Azərbaycan bundan sonra da beynəlxalq məsələlərdə çoxtərəflilik prinsiplərinin möhkəmləndirilməsinə öz töhfəsini verəcək”.
Azərbaycan dörd il ərzində dünyada ikinci beynəlxalq təşkilat olan Qoşulmama Hərəkatına sədrlik edib. Bu dövrdə Bakı dəfələrlə suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamağa əsaslanan daha ədalətli beynəlxalq münasibətlər sisteminin tərəfdarı olub. Bu baxımdan, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Bişkekdə “ŞƏT plyus” formatında keçirilən görüşdə səsləndirdiyi fikirlər ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sisteminə dair prinsipial mövqeyinin və ardıcıl xarici siyasət kursunun ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Hicran HÜSEYNOVA,
Milli Məclisin komitə sədri,
professor
