Prezident İlham Əliyevin yanvarın 5-də yerli televiziya
kanallarına verdiyi müsahibə hər zamankı kimi, Azərbaycan üçün strateji xəritə
rolunu oynamağın bariz nümunəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Müsahibədə hər bir
sahəyə dair verilən cavablar təkcə ötən ilin yekunlarını şərh etmir, həm də gələcək
illərin prioritetlərini açıq şəkildə müəyyən edir. Regional sülh, çoxvektorlu
xarici siyasət, milli təhlükəsizlik, iqtisadi sabitlik, insan kapitalının
inkişafı və mədəniyyətin qorunması Azərbaycanın uzunmüddətli və inteqrasiyalı
strateji baxışının tərkib hissələridir. Müsahibə bir daha göstərdi ki, Azərbaycan
regionda subyekt kimi çıxış etmək, milli maraqlarını qorumaq və dayanıqlı
inkişaf modeli yaratmaq niyyətindədir. Prezidentin müsahibədə xüsusi olaraq
vurğuladığı məqamlardan biri də Ana dili amili oldu.
İstər sosial tərəqqidə,
istərsə də milli şüur hadisəsi kimi üstündə "Ana dili" yazılan
kitablar daha böyük iş görüb. Bəlkə buna görə XIX əsrin sonunda maarifçi dalğa
şüur, kimlik hərəkatına "Vətən dili" dərsliyini hasilə gətirməkdən
başladı. O dərsliyin yetişdirdiyi nəsil sonradan Azərbaycanda milli məfkurənin,
dövlət müstəqilliyinin qurucuları oldular. Bu gün ən vacib faktorlardan biri
etnomədəni sistem sayılır ki, onu qoruyan amil, ilk növbədə, ana dilidir. Bura
etnomədəni yaddaş amilini də əlavə etməliyik. Və bu etnomədəni yaddaş, hər şeydən
əvvəl dil saflığına borcludur. Onu zədələmək millətin bütövlüyünü, milli
kimliyini zədələyə bilər. Bu gün etnomədəni sistemi qorumaq, xüsusən,
qloballaşmanın milli dil üzərindəki təhdidlərini dəf etməkdə də yardımçı olar.
Azərbaycanda milli birlik və həmrəylik ideyasının uğurla həyata
keçirilməsi azərbaycançılıq idealına xidmətin ifadəsidir. Azərbaycan xalqı
anlayışı ilə yanaşı, Azərbaycan dili anlayışının da var olması milli mövqenin
qorunub saxlanılması ilə yanaşı, müstəqil dövlətin daxili sabitliyinin təmin
edil-məsinə, ölkədə yaşayan xalqlar və etnik qruplar arasında tolerantlıq
mühitinin formalaşdırılmasına xidmət edir.
Ulu Öndər Heydər Əliyev hakimiyyətdə olduğu hər iki dönəmdə
dil məsələsinə xalqın milli kimliyini təyin edən ümummilli amil kimi yanaşdı.
Yaxşı bilirdi ki, yalnız yaddaşı olan xalq azadlığının qədrini bilər, ləyaqətini
qoruyar. Heydər Əliyev üçün "yaddaş-dil-birlik" eyni məna kəsb edən
anlayışlar idi. Ona görə əksər çıxışlarında refren olaraq vurğulayırdı:
"Azərbaycan dilinin bundan sonra da inkişaf etməsi mənim həyatımın ən
birinci vəzifəsidir. Çünki millətin dilini əlindən alsan, onu öz dilindən məhrum
etsən, o millət çox şey itirər. Amma millətin öz doğma dili, ana dili olanda,
onu heç nə dəyişdirə bilməz... Bizim gənclərə deyirəm ki, rus dilini yaxşı
bilin, ingilis, fars, ərəb, fransız dillə-rini də yaxşı bilin. Amma bunların
hamısından yaxşı öz Azərbaycan dilinizi öyrənin. Əgər bunu bilməsən, sən tam azərbaycanlı
olmursan".
Heydər Əliyev həmişə Azərbaycan dilinə, onun siyasi-hüquqi təminatlarına
geniş yer vermiş, fərman, qərar və sərəncamlar imzalamış, praktik həlli istiqamətində
ciddi fəaliyyət göstərmişdir. Ulu Öndər bəyan etmişdir: "Bu gün müstəqil
bir dövlət kimi ən fəxr etdiyimiz bir də odur ki, bizim gözəl Azərbaycan
dilimiz var. Azərbaycan dilinin formalaşmasında, inkişaf etməsində, bugünkü səviyyəyə
çatmasında yazıçılarımızın, şairlərimizin, ədəbiyyatşünasların, dilçi alimlərin
böyük xidməti var".
Təsadüfi deyil ki, böyük rəhbər ilk "İstiqlal"
ordenini Bəxtiyar Vahabzadə, Xəlil Rza və Məmməd Araza verərkən, bu barədə 16
aprel 1995-ci il tarixli çıxışında bu şairlərin dil məsələsinə həssaslıqlarını
önə çəkmişdir.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyinin
birinci dövründə, konkret olaraq 1978-ci ildə Azərbaycan dilini ölkəmizin
konstitusiyasına dövlət dili kimi daxil etdirməyə nail olması çağın reallıqları
prizmasından yanaşdıqda misilsiz tarixi nailiyyət sayılır. Sovetlər İttifaqında
vahid beynəlmiləlçilik prinsiplərinin həyata keçirildiyi bir zamanda Azərbaycan
dilinin rəsmi olaraq dövlət dili kimi qəbul olunması çoxəsrlik dövlətçilik
tariximizin nadir hadisəsi olmaqla yanaşı, gələcək müstəqilliyimizin mühüm təminatlarından
birinə çevrildi.
Dil siyasəti hər zaman Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin
də siyasi fəaliyyətinin əsas qayəsini təşkil edib. Onun "Azərbaycan dilində
latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında" 12
yanvar 2004-cü il tarixli sərəncamına əsasən, 2004-2008-ci illərdə latın
qrafikası ilə çap olunacaq əsərlərin siyahısı hazırlanmışdır. Yaxud 2004-cü il
14 yanvar tarixli "Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri
haqqında", eləcə də 2007-ci il 30 dekabr tarixli "Dünya ədəbiyyatının
görkəmli nümayəndələrinin Azərbaycan dilində nəşri nəzərdə tutulan əsərlərinin
siyahısının təsdiq edilməsi haqqında" sərəncamları ilə ana dilinin həyatımızın
bütün sahələrində müfəssəl tətbiqi gerçəkləşdi. Dillə bağlı çıxışlarında
Prezident İlham Əliyev dəfələrlə qeyd edib ki, "Azərbaycan dili o qədər zəngindir
ki, heç bir xarici kəlməyə ehtiyac yoxdur. ... biz əsrlər boyu dilimizi
qorumuşuq. Bu gün də qorumalıyıq. Biz Azərbaycan dilinin saflığını təmin etməliyik".
Bütün bunlar göstərir ki, ölkə rəhbəri Azərbaycan ədəbi
dilinə ayrıca diqqət yetirir, dilin taleyini diqqət mərkəzində saxlayır, bu
istiqamətdə ardıcıl, məqsədyönlü siyasət aparır. Xüsusilə Azərbaycan klassiklərinin,
ana dilinin saflığı uğrunda məramla çalışan yaradıcı ziyalıların irsinin
qorunması və təbliği yönündə gördüyü işlər Prezidentin Azərbaycan milli ruhuna
göstərdiyi ən önəmli xidmət olaraq dəyərləndirilməlidir. Yanvarın 5-də, yerli
televiziya kanallarına verdiyi müsahibə zamanı dövlət başçısının dillə bağlı
etdiyi çağırışları da elə bu kontekstdə - görülən işlərin, aparılan
islahatların davamı kimi qəbul etməliyik. Bu müsahibədə də möhtərəm Prezident
İlham Əliyev dil məsələsinə xüsusi toxundu.
Qeyd etdi ki, Azərbaycan dili bizə xalq kimi var olmaq imkanı verib,
milli kimliyimizin əsasında dayanıb: "Əgər biz müstəmləkəçilik illərində
dilimizi qoruya bilmişiksə və bizim əcdadlarımız onu bizə əmanət veriblərsə,
necə ola bilər ki, biz bu gün dilimizi qorumayaq? Bəzən bilərəkdən, bəzən bilməyərəkdən
dilimizə daxil olan xarici kəlmələr - onlar dilimizi zənginləşdirmir və o kəlmələri
istifadə edənləri daha ağıllı etmir. Çox dil bilmək yaxşıdır, mən də onun tərəfdarıyam.
Amma sən xarici dillərdə lazım olan vaxtda danış, biz öz dilimizi qorumalıyıq.
Xarici kəlmələr dilimizi pozur, zənginləşdirmir və milli kimliyimizi də
sarsıdır, damcı-damcı, yavaş-yavaş. Bəlkə də özümüz heç buna fikir vermirik,
damcı-damcı sarsıdır. Dil əldən gedəndən sonra, yaxud da ki, pozulandan sonra,
ya da başqa dilə tamamilə uyğunlaşandan sonra onda milli kimlik də gedəcək,
ondan sonra dövlətçilik də gedəcək, ondan sonra, Allah eləməsin, ölkəmiz də,
necə deyərlər, böyük fəlakətlə üzləşə bilər. Ona görə Azərbaycan dilini qorumaq
hər birimizin vəzifəsidir. Bunu mən tam əminliklə deyirəm və hamını bu mübarizəyə
dəvət edirəm".
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Azərbaycan dilinin
qorunması ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər təkcə dil məsələsinə münasibət
deyil, eyni zamanda milli təhlükəsizlik, milli kimlik və dövlətçilik fəlsəfəsinə
dair mühüm çağırış kimi qiymətləndirilməlidir. Dövlət başçısının vurğuladığı
kimi, əcdadlarımız müstəmləkəçilik dövrlərində belə ana dilini qoruyub gələcək
nəsillərə əmanət etmişlərsə, bu gün müstəqil dövlət şəraitində dilimizi qorumaq
hər bir vətəndaşın mənəvi və ictimai borcudur. Prezidentin çıxışı cəmiyyətə
ünvanlanan açıq mesaj olmaqla yanaşı, hər kəsi ana dilinə qarşı məsuliyyətli
davranmağa, milli kimliyimizi qorumaq naminə birgə mübarizəyə səsləyən
prinsipial mövqedir. Bu çağırış əlbəttə ki, ana dilinə həssaslığı artırmağa
xidmət edəcək, onun saflığının keşiyində daha əmin, arxayın dayanmağa səbəb
olacaq. Dilə qarşı müdaxilədə daha mühafizəkar olmaq lazımdır. Sistemli tədqiqatlar
da öz yerində. Bu, onsuz da Azərbaycan alimləri tərəfindən daim aparılıb. Eyni zamanda şair və yazıçıların mətnlərində
Azərbaycan dilinin incəlikləri qorunub. İndi buna daha konseptual yanaşılacaq.
Çünki Prezident İlham Əliyevin hər çıxışı dillə bağlı yaxşı bir məfkurə dalğası
yaradır. Bir daha sübut edir ki, dil həm bir xalqın kimliyinin qoruyucusu, həm
də cəmiyyətin formalaşmasının əsas dayağıdır. Onun qorunması və inkişafı yalnız
elm və təhsil sahəsi üçün deyil, milli birliyin və dövlətin davamlılığı üçün
strateji məsələdir.
Azərbaycan dilinin qorunması həm dövlət, həm də cəmiyyət səviyyəsində
aparılmalı olan mühüm və çoxşaxəli bir prosesdir. Bunu bir neçə istiqamətdə
görüləcək işlərlə uğurlu şəkildə gerçəkləşdirmək olar. Məsələn, dövlət səviyyəsində
tədbirlər təşkil etməklə. Daha sonra elm, texnologiya, hüquq, tibb və digər sahələrdə
Azərbaycan dilinə uyğun terminlərin yaradılması və standartlaşdırılması ilə.
Mediada
dilin saflığına diqqət yetirilməsi mütləqdir. Televiziya, radio, internet və
küçə reklamlarında dil normalarına riayət olunmasına ciddi nəzarət olmalıdır. Həmçinin
Azərbaycan dilinin süni intellekt, mobil tətbiqlər və axtarış sistemlərində dəstəklənməsi
üçün texnoloji layihələrə investisiya qoyulmalıdır.
Digər əsas
yük dillə bağlı təhsil və elm sahəsində aparılacaq işlərin üzərinə düşür. Tədris
keyfiyyətinin artırılması bu gün ən vacib məsələdir. Azərbaycan dili və ədəbiyyatı
dərslərində müasir, interaktiv tədris metodlarının tətbiqi lazımdır. Dil müəllimlərinin
peşəkar inkişaf proqramları, seminar və treninqlər ilə təmin olunmasına ehtiyac
var. Amma ən vacib məsələ dərsliklərimizdə ana dilinə olan sevginin bitkin şəkildə
olmasıdır. Daha çox öz yazıçılarımızın əsərlərinə yer verilməli, ana
dilinin gözəlliklərini, incəliklərini ehtiva edən zövqlü bədii nümunələr dərsliklərdə
yer almalıdır. Bu işə kortəbii yanaşmaq olmaz.
Dillə bağlı elmi tədqiqatlar dərinləşməlidir. Dilin tarixi,
dialektləri və müasir inkişafı ilə bağlı tədqiqatlara dəstək verilməlidir.
Digər vacib məqam, dilin düzgün işlədilməsini təşviq edən
sosial kampaniyalar, televiziya verilişləri və sosial media layihələri
hazırlanmalıdır. Yazı müsabiqələri, ədəbi gecələr, gənclər üçün dil mədəniyyəti
forumları təşkil olunmalıdır.
Bütün bunlar əlbəttə ki, məişət səviyyəsində məsuliyyəti
istisna etmir. Hər kəsin gündəlik ünsiyyətdə ana dilinə hörmətlə yanaşması, yad
sözlərin yersiz istifadəsindən çəkinməsi önəmli məsələdir.
Martin
Haydegger dili "varlıq evi" adlandırırdı. Bu, doğrudan da belədir.
Xalqın, millətin varoluşunun başlıca şərti, gücü onun dilini qorumaqdır. Bütün
yaradıcı resurslar məhz bu amilin yaşarılığına - dilin işığını qorumağa xidmət
etməlidir. Səsimizi və sözümüzü gələcək nəsillərə aydın eşitdirmək üçün!
Elnarə
AKİMOVA,
Milli Məclisin
deputatı, YAP İdarə
Heyətinin üzvü, filologiya elmləri doktoru
