Uşaq və yeniyetmələri virtual şəbəkələrin neqativ təsirindən xilas etməliyik
Sosial şəbəkələrin uşaq və yeniyetmələrin psixologiyasına təsiri dövrün ən mürəkkəb sosial probleminə çevrilib. Son günlər təhsil müəssisələrində yaşanan sarsıdıcı hadisələr də göstərir ki, yeniyetmələrin davranışı artıq fərdi nizam-intizam məsələsi olmaqdan çoxdan çıxıb. Cəmiyyətimizin gələcəyi hesab olunan uşaq və yeniyetmələrin əlində qələm-kitab əvəzinə silah rəqəmsal dünyanın neqativlərindən və onun səbəb olduğu böyük faciələrdən xəbər verir.
Bu günlərdə Binəqədi rayonundakı “İdrak” liseyində şagirdin öz müəlliminə silahla xətər yetirməsi, Hacıqabulda 12 yaşlı yeniyetmənin digər azyaşlını bıçaqlaması qanun pozuntuları olmaqla yanaşı, həm də sosial xəbərdarlıqdır. Yaşanan hadisələr sosial şəbəkələrin uşaq psixologiyasını necə sürətlə deformasiyaya uğratdığını göstərən ciddi siqnaldır. Hadisələrin məkanı və üsulu fərqli olsa da, ana xətt azyaşlılar arasında aqressiya və qəddarlığın yayılma təhlükəsidir.
Virtual aləmdəki kriminal “qəhrəmanlıq” obrazlarının real həyata daşınması, məktəb mühitində şiddətin baş verməsi tendensiyanın sadəcə başlanğıcıdır. Sərhədlərini aşan süni intellekt və nəzarətsiz sosial media alqoritmləri uşaqların reallıq hissini və bəşəri duyğularını tamamilə itirməsinə səbəb olur. Azərbaycan üçün xarakterik olmayan bu cür hadisələr nəzarətdən çıxmış sosial şəbəkə bataqlığının milli ailə institutumuza, dəyərlərimizə vurduğu ən ağır zərbədir.
Müasir süni intellekt alətləri ilə yaradılan və sosial platformatlarda sürətlə tirajlanan videolar uşaqları zorakılıq və cinayət elementləri ilə qarşı-qarşıya qoyur. Zamanla qanunsuz olan hərəkət “normal hal” kimi qəbul edilir və qəhrəmanlıq anlayışı fiziki güclə, silahla eyniləşdirilir. “Facebook” və “YouTube” kimi nəhəng şəbəkələr uşaqları qorumaq üçün yaş məhdudiyyəti və valideyn nəzarəti funksiyaları tətbiq etsələr də, nəticə dəyişmir. Valideynin qadağasına rəğmən, uşaqlar başqa telefonlar, uydurma profillər vasitəsilə zərərli kontentlərə rahatlıqla daxil ola bilirlər.
Heç bir ciddi filtrasiya olmadan yayılan qeyri-etik görüntülər, cinayətə təşviq edən çağırışlar, qumar oyunları xarakteri tam formalaşmamış uşaqların mənəviyyatını birbaşa hədəf alır. Bu baxımdan, gələcəyimiz üçün həyəcan təbilinin çalınmasının vaxtıdır. Beynəlxalq təcrübəni nəzərə alaraq, ölkəmizdə də kompleks tədbirlərin görülməsi zəruridir. Sosial şəbəkə platformalarının Azərbaycan nümayəndəlikləri qarşısında yaş filtrləri və zərərli məzmunun bloklanması ilə bağlı sərt tələblər qoyulmalıdır. Məktəblərdə təkcə informatika deyil, “rəqəmsal təhlükəsizlik və etika” dərsləri keçirilməli, dərslər zamanı telefon istifadəsi tam qadağan edilməlidir. Şagirdlərə virtual aləmlə real aləmin sərhədləri izah olunmalıdır. Ən əsası isə məktəb psixoloqlarının fəaliyyəti formal xarakter almamalıdır.
Daha yaxşı olar ki, uşaqlarımızın virtual aləmdə tapdığı “adrenalin” idman, incəsənət və ya digər sosial dərnəklərlə əvəz olunsun. Valideynlər “uşaq evdədir, gözümün qabağındadır” düşüncəsindən uzaq durmalıdırlar. Çünki uşaqların əlindəki smartfon onlara bütün dünyanı maneəsiz “gəzdirir”, qaranlıq məkanlara “aparır”. Uşaqlarımızı silahlardan qoruduğumuz kimi nəzarətsiz informasiya axınından da qorumalıyıq. Dövlət, məktəb və ailə üçbucağı şəklində vahid qalxan yaratmasaq, texnologiya uşaqlarımızı yoldan çıxartmağa davam edəcək. Vaxt itirmədən hərəkətə keçmək hər birimizin həm vətəndaşlıq, həm də vicdan borcudur.
Dünyanın müxtəlif ölkələri artıq bu məsələ ilə bağlı sərt qanunlar qəbul edirlər. Avstraliya 16 yaşdan aşağı uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsini tamamilə qadağan edən qanun layihəsi üzərində işləyir. Fransa “rəqəmsal yetkinlik” yaşını 15 olaraq müəyyənləşdirib. Çin “gənclik rejimi” tətbiq edərək uşaqlar üçün oyun və sosial media vaxtını gündəlik 40 dəqiqə ilə məhdudlaşdırıb, gecə saatlarında isə giriş bağlanır. ABŞ-də 14 yaşdan aşağı uşaqların sosial media hesabı açmasını qadağan edən qanun qəbul edilib. Amma problemin həlli yalnız qadağalarla deyil, sistemli yanaşma ilə mümkündür.
Sosial şəbəkələr müasir dövrün təhlükəli “küçələridir”. Uşaqlarımızı gecə vaxtı təkbaşına təhlükəli küçəyə buraxmadığımız kimi onları öz əlimizlə internetin ölümcül quyularına da atmamalıyıq.
İsmayıl QOCAYEV,
“Azərbaycan”
