Ermənistan Respublikası 1992-2020-ci illər ərzində işğal altında saxladığı ərazilərimizdəki tarix və mədəniyyət abidələrinə öz mülkiyyət hüquqlarını tətbiq etməklə, Azərbaycan mədəniyyətinin mənimsənilməsi istiqamətində düşünülmüş siyasət həyata keçirib. Ermənilər tərəfindən bu təhlükəli tendensiyanın tətbiqi, ilk növbədə Alban dövrü memarlıq abidələrinin daxili və xarici interyerini dəyişdirməkdən ibarət olub. Belə hiyləgər siyasətin mahiyyəti, ilk növbədə bu abidələri erməni mədəni irsinin nümunələri kimi dünyada təbliğ etmək idi. Ərazilər işğaldan azad edilsə belə, ermənilər öz yersiz iddialarından əl çəkmək istəmirlər.
Bu sözləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılov deyib.
O bildirib ki, erməni vandallığına məruz qalan tarix və mədəniyyət abidələrindən biri də Kəlbəcər rayonunun Vəng kəndi ərazisində yerləşən Xudavəng monastır kompleksidir. Məbədin memarlıq xüsusiyyətləri onun Alban memarlığının tərkib hissəsi olduğunu göstərir. Xudavəng monastırı kompleksinə dini və dünyəvi xarakter daşıyan çox sayda müxtəlif ölçülü və müxtəlif dizayna malik tikililər daxildir ki, onların da bir çoxu işğal dövründə vandalizmə məruz qalıb, formaları dəyişdirilərək tanınmaz hala salınıb, bir qismi isə öz mövcudluğunu itirib. Qafqaz Albaniyası memarlıq abidələrinin tədqiqi göstərir ki, böyük ölçülü birnefli bazilikalar əsasən erkən orta əsrlərdə inşa edilib. Nadir hallarda VI–VII əsrlərdə də belə tikililərə rast gəlmək olur. Bu baxımdan Xudavəng monastır kompleksinə daxil olan bazilikanın VI əsrə aid olduğunu söyləmək mümkündür.
F.İsmayılov qeyd edib ki, bir zamanlar kompleksin adını daşımış (Dadivəng) Dadi və ya Dada, Həvari Faddey tərəfindən “xristianlığın təbliğ edilməsi üçün şimal və şərq ölkələrinə göndərilmiş” 70 həvaridən biri olub. Dadi sözünün etimologiyası Qafqaz Albaniyasının tarixi ilə əlaqədardır. Bu monastır kompleksinin yaradılmasında ermənilərin iştirakından söhbət belə gedə bilməz. Monastır kompleksi orta əsrlərdə Qarabağın mədəniyyət mərkəzlərindən biri olub. Monastır kompleksinə daxil olan çoxsaylı tikili və tikili qalıqları uzun əsrlər ərzində burada çoxsaylı monarxların iştirakı ilə təşkil olunmuş aktiv monastır həyatının mövcudluğunu deməyə əsas verir. Monastır kompleksinə daxil olan tikililər müxtəlif inşaat materiallarından, Azərbaycanın fərqli memarlıq üslublarında inşa edilib, tikililərin inşasında istifadə olunan oyma naxışlar, epiqrafik nümunələr və digər bəzəklərin heç birinin erməni memarlığına, erməni mədəniyyətinə aidiyyəti yoxdur. Ayrıca narteks-sovmə kimi inşa edilmiş Yepiskop Qriqor kilsəsi qərb tərəfdən Qədim bazilikaya birləşməklə kompleksin memarlıq ansamblında xüsusi yer tutur. Tikili özünəməxsus memarlıq xüsusiyyətlərinə malikdir. Onun dünyəvi-dini xarakteri memarlıq xüsusiyyəti və prinsipinə təsir etmişdir və buna görə də onun memarlıq obrazında yerli kənd evlərinin xüsusiyyətlərini görmək mümkündür. Yepiskop Qriqor kilsəsi əsrlər boyunca Yuxarı Xaçının knyaz nəsillərinin ailə türbəsi rolunu oynayıb. Məbədin döşəməsi bütünlüklə müxtəlif məzarların sinə daşları ilə örtülüb. Həmin daşların bir hissəsinin yazıları ermənilər tərəfindən silindiyindən oxunmaz hala düşüb və hazırda onların kimə məxsus olduğunu anlamaq mümkün deyil.
Alimin sözlərinə görə, Birinci Qarabağ müharibəsindən sonra ermənilər kilsənin divarlarına daxildən çoxsaylı xaçdaşlar əlavə ediblər. “Binanın günbəzinin maili yarımqövs forması dəyişdirilərək, altıguşəli ulduz formasına salınaraq hündürləşdirilib. Binanın damı öz formasına uyğun olmayan tərzdə iti üçbucaqlı planda işlənib, abidənin üstü qırmızı kirəmitlə bağlanıb. Bununla da Alban memarlığının bütün elementləri silinib, Yepiskop Qriqorun erməni olduğu barədə Ermənistan mətbuatında ağlasığmaz yalan iddialar irəli sürülüb. Halbuki, hazırda Yepiskop Qriqor kilsəsinin xarici interyerində onun əzəli formasına oxşarlıq tapmaq qətiyyən mümkün deyil. O zaman belə bir sual yaranır, əgər Yepiskop Qriqor kilsəsi ermənilərə məxsus idisə, onun xarici interyerini dəyişdirməyə nə lüzum var idi?”, - deyə F.İsmayılov əlavə edib.
