Prezident Donald Tramp, Prezident İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə imzaladıqları Vaşinqton Bəyannaməsindən bir il sonra Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu (TRIPP) artıq diplomatik təşəbbüs çərçivəsindən kənara çıxaraq praktiki məzmun qazanmağa başlayıb. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin mühüm elementlərindən biri kimi gündəmə gələn marşrut tədricən real infrastruktur layihəsinə çevrilir. TRIPP-in əhəmiyyəti yalnız logistika və nəqliyyat imkanları ilə məhdudlaşmır. Layihə Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında elektrik enerjisi və digər strateji resursların ötürülməsinə imkan yarada biləcək regional enerji dəhlizi kimi də perspektiv vəd edir. Bu yanaşma Cənubi Qafqazın mövcud geoiqtisadi reallıqları ilə də uzlaşır. Regionda nəqliyyat və enerji infrastrukturu tarixən bir-birini tamamlayan strateji istiqamətlər kimi inkişaf edib. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və Trans-Xəzər bağlantıları bunun mühüm nümunələridir. İndi oxşar yanaşma yeni istiqamətdə özünü göstərir - nəqliyyat bağlantıları ilə paralel olaraq enerji infrastrukturunun inkişafı üçün də yeni imkanlar yaranır. Bu baxımdan TRIPP-i yalnız yeni logistika marşrutu kimi qiymətləndirmək layihənin daha geniş regional və strateji potensialını tam əks etdirməz.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında İsveçrədə yerləşən “Caspian-Alpine Society” təşkilatında enerji sahəsi üzrə müstəqil ekspert kimi fəaliyyət göstərən Aytac Məhəmmədova bildirib.
Məhz bu kontekstdə son bir ildə TRIPP ətrafında baş verən ən maraqlı dəyişikliyin onun enerji komponentinin ortaya çıxması olduğunu vurğulayan ekspert deyib: “Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ tərəfindən dəhliz boyunca elektrik enerjisi ötürücü xəttinin yaradılmasına verilən dəstək layihənin ilkin konsepsiyasını genişləndirir. Əgər əvvəlcə əsas məqsəd insanları və yükləri bir ərazidən digərinə daşımaq idisə, indi həmin bağlantıdan enerji ötürülməsi üçün də istifadə etmək imkanından danışılır. Bu, ilk baxışda texniki detal kimi görünə bilər. Əslində isə bunun arxasında daha böyük geosiyasi dəyişiklik dayanır. Çünki enerji infrastrukturu qurulduğu zaman ölkələr arasında yalnız fiziki bağlantı deyil, uzunmüddətli iqtisadi qarşılıqlı asılılıq da yaranır. Bu enerji komponentinin Azərbaycan tərəfində ilk real göstəricisi Zəngəzur Enerji Dəhlizidir.
Bununla yanaşı, TRIPP-in keçəcəyi təxminən 43 kilometrlik hissə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında elektrik bağlantısının tamamlanmasına xidmət edəcək. Naxçıvan onilliklər ərzində Azərbaycanın əsas elektrik şəbəkəsindən fiziki olaraq ayrı vəziyyətdə olub və enerji sisteminin sabitliyi baxımından qonşu şəbəkələrdən asılı qalıb. Yeni enerji xətti bu struktur zəifliyini aradan qaldırmaqla Naxçıvanı Azərbaycanın vahid enerji sisteminə daha etibarlı şəkildə inteqrasiya etməyə imkan verəcək. Beləliklə, Zəngəzur Enerji Dəhlizi TRIPP-in daha geniş regional enerji funksiyasının Azərbaycan daxilindəki ilk konkret elementlərindən birinə çevrilir. Buradan TRIPP-in əsas strateji üstünlüyü ortaya çıxır. Nəqliyyat infrastrukturu ilə enerji infrastrukturu eyni coğrafiyada inkişaf etdikcə dəhlizin iqtisadi əhəmiyyəti də artır. Dəmir yolu və avtomobil yolu yük daşımalarını təmin edə bilər. Fiber-optik xətlər rəqəmsal əlaqəni gücləndirə bilər. Elektrik ötürücü xətləri isə enerji axınlarını təmin edə bilər. Beləliklə, TRIPP tək bir nəqliyyat marşrutundan çox, müxtəlif infrastrukturların birləşdiyi çoxfunksiyalı regional bağlantı qovşağına çevrilə bilər”.
Ekspert bildirib ki, bu çoxfunksiyalı model xüsusilə Azərbaycanın enerji strategiyası baxımından əhəmiyyətlidir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan uzun illər Avropanın əsas neft və qaz təchizatçılarından biri olub. Son illərdə Bakı öz enerji strategiyasını tədricən genişləndirərək bərpaolunan enerji sahəsinə və gələcək elektrik enerjisi ixracına daha çox diqqət yetirir: “Azərbaycanın 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisi istehsal gücündə bərpaolunan enerjinin payını 30 faizə çatdırmaq hədəfi də bu dəyişimin göstəricisidir. Xəzərdə külək enerjisinin inkişafı, Günəş enerjisi layihələri, Qara dəniz Yaşıl Enerji Dəhlizi və Mərkəzi Asiya ilə gələcək enerji bağlantıları Azərbaycanın qarşısında yeni bir enerji ixrac modeli formalaşdırır. Burada əsas məsələ yalnız elektrik enerjisinin istehsal olunması deyil. İstehsal olunan enerjinin istehlak bazarlarına çatdırılması üçün güclü ötürücü şəbəkəyə ehtiyac var. Azərbaycan üçün bu istiqamətdə əsas hədəflərdən biri Xəzər hövzəsini Qafqaz, Türkiyə və Avropa enerji sistemləri ilə əlaqələndirməkdir.
“Türkiyə artıq Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çıxarılmasında mühüm tranzit ölkədir. TANAP və TAP vasitəsilə Cənub Qaz Dəhlizi bunun ən mühüm nümunəsidir. Gələcəkdə eyni coğrafiyada elektrik enerjisinin də hərəkət etməsi Türkiyənin enerji mərkəzi kimi rolunu daha da gücləndirə bilər. Beləliklə, Azərbaycan enerji istehsalçısı və ixracatçısı, Türkiyə isə enerji tranziti və paylama mərkəzi kimi çıxış edə bilər. Ermənistan üçün də bunun potensial faydaları var. Ölkə uzun illər regional nəqliyyat və enerji layihələrinin böyük hissəsindən kənarda qalıb. Sərhədlərin bağlı olması və regional siyasi qarşıdurmalar Ermənistanın iqtisadi və infrastruktur bağlantılarını məhdudlaşdırıb. TRIPP bu vəziyyəti dəyişə bilər. Yeni nəqliyyat bağlantısı Ermənistan üçün tranzit gəlirləri, yeni investisiyalar və regional ticarət imkanları yarada bilər”, - deyə ekspert vurğulayıb.
