Yeni ilin köhnə adətləri
Elə bayramlar var ki, coğrafiya, dil, din və mədəniyyət fərqlərindən asılı olmayaraq, hər kəsin qəlbində eyni hissləri oyadır. Yeni il də məhz belə bəşəri bayramlardan biridir. Yaşından, sosial statusundan asılı olmayaraq, insanlar yeni il gecəsini ümidlə, inamla və nikbinliklə qarşılayırlar.
Tarixi mənbələrə və fərziyyələrə görə, Yeni il ilk dəfə qədim Çində qeyd olunmağa başlayıb. Zaman keçdikcə bu ənənə qitələri aşaraq müxtəlif xalqların həyat tərzinə, inanclarına və folkloruna daxil olub.
Yeni ilin gəlişi təkcə təqvim dəyişikliyi deyil, həm də köhnə ili geridə qoymaq, arzulara yenidən yol açmaq, uğursuzluqları keçmişdə buraxmaq niyyətidir. Məhz buna görə də dünyanın hər yerində insanlar bu gecəyə xüsusi rituallar, inanclar və simvollarla hazırlaşırlar. Bayram süfrələrindən tutmuş geyim rənglərinə, evlərin bəzədilməsindən küçə mərasimlərinə qədər hər detalın özünəməxsus mənası var. Bu baxımdan Yeni il planetin ən rəngarəng və maraqlı bayramlarından biri hesab olunur.
Yeni il deyildikdə ilk ağla gələn simvollardan biri, şübhəsiz ki, Şaxta babadır. Uşaqların sevimlisi olan bu obraz dünyanın müxtəlif ölkələrində fərqli adlarla tanınır. Türkiyədə Noel baba, ABŞ, İngiltərə və Avstraliyada Santa Klaus, Fransada Le Pere Noel, İspaniya və Meksikada Papa Noel, Hollandiyada Sinte-Klaas, Rumıniyada Moş Carile, Yunanıstanda Müqəddəs Vasili adlanan bu obraz mahiyyət etibarilə özündə eyni ideyanı - xeyirxahlıq, bolluq və sevinci birləşdirir.
Şaxta babanın vətəni kimi qəbul edilən Finlandiyanın Laplandiya bölgəsi Yeni il ərəfəsində xüsusi canlanma yaşayır. Rovaniemi şəhəri yaxınlığında yerləşən məşhur "Santa-Klaus kəndi" minlərlə turistin ziyarət etdiyi məkana çevrilir. Burada Santanın evi, maral qoşqusu, qonaqları qarşılayan cırtdanlar və bayram ovqatı insanı nağıl dünyasına aparır.
Yeni ilin digər əsas rəmzi isə bəzədilmiş şam ağacıdır. Həyatın davamlılığını və yenidən doğuluşu simvolizə edən "yolka" qədim dövrlərdən müqəddəs ağac kimi qəbul edilib. Əvvəllər yalnız təbii ağaclardan istifadə olunsa da, sonralar ekoloji səbəblərdən süni şam ağacları geniş yayılıb. Al-əlvan işıqlar, parlaq oyuncaqlar və ulduzlarla bəzədilən bu ağac bu gün demək olar ki, bütün dünyada Yeni ilin ayrılmaz atributudur.
Yer kürəsinin müxtəlif saat qurşaqlarına bölünməsi səbəbindən Yeni il hər yerdə eyni anda qarşılanmır. 2025-ci ilə ilk qədəm qoyanlar Sakit okeanda yerləşən Tonqa və Kiribati adalarının sakinləri olacaqlar. Bu ərazilərdə Yeni il Bakı vaxtı ilə səhər saat 10-da başlayır. Ən gec isə ABŞ-nin Baker və Hauland adalarında Yeni il yanvarın 1-i saat 16-da qeyd olunacaq. Beləliklə, Yeni il sanki planet üzrə bir sutkalıq bayram yürüşü edir.
Yeni ili qarşılamaq hər xalqda fərqli rituallar və inanclarla müşayiət olunur. Bir çox ölkədə süfrədəki yeməklərin, əyindəki geyimlərin və edilən hərəkətlərin gələn ilin taleyinə təsir göstərəcəyinə inanılır. Məsələn, Danimarkada insanlar köhnə boşqabları yaxınlarının qapısına atır, stuldan tullanaraq pis ruhları qovduqlarına inanırlar. Finlandiyada əridilmiş metal suya tökülür və alınan fiqura baxaraq gələcək il haqqında proqnoz verilir. Panamada köhnə ili simvolizə edən kuklalar tonqalda yandırılır. İngiltərədə isə "ilk qonaq" inancları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kürən kişinin evə birinci daxil olması uğur əlaməti hesab olunur. İtaliyada köhnə əşyaların pəncərədən atılması ilə insanın keçmiş yükdən azad olduğu düşünülür. Urbaniya şəhərində keçirilən Bafana festivalında böyüklər cadugər geyimində uşaqlara hədiyyələr paylayırlar. Türklər isə Yeni il gecəsi qapının ağzında nar sındıraraq bolluq və ruzi arzulayırlar. Qırmızı rəngli geyimlər Türkiyədə uğur və sevinc rəmzi sayılır. İspaniyada gecə saat 12-də 12 üzüm dənəsi yemək ənənəsi var. Hər üzüm ilin bir ayını simvolizə edir və ispanlar inanırlar ki, üzümü vaxtında və ardıcıl yeyən insanı uğurlu il gözləyir. Böyük şəhərlərdə isə insanlar bu mərasimi birlikdə yerinə yetirmək üçün mərkəzi meydanlara toplaşırlar.
Asiya ölkələrində Yeni il daha çox mənəvi təmizlənmə ilə əlaqələndirilir. Yaponiyada məbədlərdə 108 dəfə zəng çalınır, Kadomaçu ağacı evlərin qarşısına qoyulur, insanlar yeni ilin ilk dəqiqələrində gülərək uğuru dəvət edirlər. Çində isə ailə birliyi əsas şərt sayılır, evlər çiçəklərlə bəzədilir, hədiyyələr verilir.
Latın Amerikası ölkələrində bu bayram daha rəngarəng və qeyri-adi adətlərlə müşayiət olunur. Braziliyada atəş səsləri, okean sahilində şamlar və dualar, Kolumbiyada boş çamadanlarla gəzinti, Kubada pəncərələrdən su tökmək, Argentinada köhnə sənədlərin küçələrə atılması yeni il gecəsinin əsas rituallarıdır. Avstraliyada Yeni il yay fəslinə təsadüf etdiyindən bayram çimərliklərdə qeyd olunur. ABŞ-də isə qaragöz lobya yemək və "Auld Lang Syne" mahnısını oxumaq yeni ilə həmrəyliklə qədəm qoymağın rəmzidir.
Yeni ilin gəlişi Azərbaycanda da xüsusi coşqu və sevinc hissi ilə qarşılanır. Hər yerdə küçələr işıqlandırılır, meydanlarda hündür şam ağacları qurulur, vitrinlər yeni il atributları ilə bəzədilir. Ailələr süfrə açır, qohum-qonşu ziyarət olunur, uşaqlara hədiyyələr verilir. Yeni il xalqımız üçün həm də birlik, paylaşma və ümid bayramıdır. Diləyimiz odur ki, Yeni il hər kəsə sülh, sağlamlıq, bolluq və xoşbəxtlik gətirsin.
Ülkər XASPOLADOVA ,
İlham BABAYEV (foto),
"Azərbaycan"
