Dənizdə qazma işlərinin aparılması üçün suyun dibinin altındakı xam neft və təbii qaz ehtiyatlarının hasilatına xidmət edən nəhəng qurğular tələb olunur. Dünyanın ən böyük neft platformasından danışarkən isə adətən qlobal neft-qaz sənayesində istifadə edilən iri dəniz platformaları nəzərdə tutulur.
Müasir dəniz neft-qaz kompleksləri mühəndisliyin ən möhtəşəm nailiyyətlərindən hesab olunur. Bu nəhəng qurğular qazma avadanlıqlarını, emal qurğularını, xammalın saxlanılması sistemlərini və yüzlərlə əməkdaş üçün yaşayış sahələrini bir araya gətirir. Bütün bunlara baxmayaraq, onlar açıq dənizdə hökm sürən son dərəcə çətin şəraitdə belə fasiləsiz fəaliyyət göstərirlər.
Aşağıda indiyədək insan tərəfindən yaradılmış ən iri və heyrətamiz dəniz platformaları və qazma qurğularından bəziləri təqdim olunur.
1. Neft daşları
Neft Daşları Azərbaycanın Abşeron yarımadasından 42 kilometr cənub-şərqdə, Xəzər dənizinin ortasında yerləşən və dənizin dibinə bərkidilmiş metal dirəklər üzərində salınmış unikal yaşayış məntəqəsidir. Bəzən “dünyanın səkkizinci möcüzəsi”, “yeddi gəmi adası” və “möcüzələr adası” adlandırılan bu məkan dünya dəniz neft sənayesinin simvollarından biri hesab olunur. Əfsanəvi Neft Daşlarının kəşfi neftçi-geoloq Ağaqurban Əliyevin adı ilə bağlıdır, ilk kəşfiyyat buruğunun yeri isə məşhur neftçi Yusif Səfərov tərəfindən müəyyən edilib.
1948-ci il noyabrın 14-də “Pobeda” gəmisində gələn ilk neftçilər burada qazma qurğusu və kiçik yaşayış evi inşa etdilər. Bir il sonra, 1949-cu il noyabrın 7-də 942 metr dərinlikdən ilk neft fəvvarə vurdu və bununla da Xəzərdə dənizdən neft hasilatının əsası qoyuldu. Bu mühüm hadisədən sonra “Qara daşlar” adlanan ərazi “Neft Daşları” adlandırıldı, sonrakı illərdə isə burada estakadalar, istehsal və yaşayış infrastrukturu yaradıldı.
Neft Daşları təkcə sənaye obyekti deyil, həm də Azərbaycanın mədəni irsinin bir hissəsidir. Burada bir sıra sənədli və bədii filmlər çəkilib, o cümlədən Ceyms Bond silsiləsindən “Dünya kifayət deyil” filminin bəzi səhnələri lentə alınıb. Bu gün qəsəbədə yaşayış binaları, vertolyot meydançası, tibbi məntəqə və digər sosial obyektlər fəaliyyət göstərir, polad estakadalar üzərində salınmış yollar isə bu qeyri-adi “dəniz şəhəri”nin əsas xüsusiyyətlərindən biri olaraq qalır.
2. Hibernia platforması
Şimali Atlantik okeanında, Nyufaundlenddən təxminən 315 kilometr şərqdə yerləşən Hibernia tarixdə inşa edilmiş ən ağır dəniz neft platformalarından biridir.
Tikinti başa çatdıqdan sonra istismar yerində platformanın çəkisi 600 min tonu ötüb. Beton konstruksiyanın ümumi kütləsi isə bərk ballast və daxilində saxlanılan mayelər də nəzərə alınmaqla, 1 milyon tondan çoxdur.
Platforma elə layihələndirilib ki, kütləsi 1 milyon tona çatan aysberqlə toqquşmaya heç bir zədə almadan tab gətirə bilsin. Hətta kütləsi 6 milyon tona qədər olan aysberqlərlə təmas zamanı belə yaranan zədələrin sonradan təmir edilməsi mümkün olsun. Bu mühəndis həlli platformanın dünyanın ən sərt dəniz bölgələrindən birində təhlükəsiz fəaliyyət göstərməsinə şərait yaradır.
Hazırda Hibernia Kanadanın ən mühüm neft hasilatı platformalarından biri olaraq qalır.
3. Berkut neft platforması
Berkut qazma platformasının üst və alt hissələrinin ümumi çəkisi 200 min tonu ötür. Buna görə də o, tez-tez dünyada bu tipli ən iri qurğu adlandırılır.
Platforma Rusiyanın Sakit okean sahillərində, Saxalin adasının yaxınlığında yerləşir və sərt subarktik şəraitdə neft və qaz hasil etmək üçün nəzərdə tutulub.
Çəkisi təxminən 200 min ton olan bu qurğu ExxonMobil, “Rosneft”, eləcə də Yaponiya və Hindistandan olan tərəfdaşların iştirakı ilə həyata keçirilən, ümumi dəyəri 12 milyard dollar olan beynəlxalq layihə çərçivəsində inşa edilib. Onun qravitasiya təməlinin tikintisi üçün təxminən 52 min kubmetr beton və 27 min ton poladdan istifadə olunub.
Platforma mənfi 44 dərəcə selsiyədək temperaturda və hündürlüyü 18 metrə çatan dalğalar şəraitində işləmək üçün layihələndirilib. Bu, quraşdırıldığı nöqtədən ən azı 7 kilometr üfüqi məsafədə quyuların qazılmasına imkan verir.
Berkut platformasının uzunluğu 105 metr, eni 60 metr, əsas hissəsi ilə birlikdə ümumi hündürlüyü isə 144 metrdir.
4. “Troll A” platforması
Norveç sahilləri yaxınlığında, Şimal dənizində yerləşən “Troll A” platforması insan tərəfindən indiyədək yerinin dəyişdirildiyi ən hündür qurğulardan biri hesab olunur.
Konstruksiyanın 369 metrdən çox hissəsi dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir. Platforma yüksək möhkəmlikli betondan hazırlanıb, polad armatur və polad kanatlarla möhkəmləndirilib və “Troll” yatağında təbii qaz hasilatı üçün nəzərdə tutulub.
Nəhəng ölçüləri və müstəsna mühəndislik mürəkkəbliyi sayəsində Troll A tez-tez dəniz platformalarının tikintisi tarixində ən böyük nailiyyətlərdən biri kimi qiymətləndirilir.
5. “Perdido” neft platforması
Meksika körfəzində yerləşən “Perdido” platforması dünyanın ən dərin dəniz platformasıdır. Onun istismarını “Shell” şirkəti həyata keçirir.
Qurğu təxminən 2450 metr dərinlikdə üzür və su səthindən təqribən 2300–3000 metr aşağıda yerləşən neft və qaz quyuları ilə əlaqəlidir. Bu xüsusiyyət “Perdido”nu texnoloji baxımdan indiyədək inşa edilmiş ən mürəkkəb dəniz qazma obyektlərindən birinə çevirir.
6. “Petronius” platforması
Meksika körfəzində yerləşən “Petronius” platforması Yer kürəsindəki ən hündür sərbəst dayanan qurğular sırasında yer alır. Dəniz dibindən konstruksiyanın ən yüksək nöqtəsinədək onun hündürlüyü təxminən 610 metrdir.
Tamamilə sərt dəniz qurğularından fərqli olaraq, “Petronius” axınların və dalğaların təsiri altında cüzi şəkildə əyilmək üçün layihələndirilib. Bu çevik konstruktiv həll platformanın fırtınalara və güclü dalğalanmaya daha effektiv tab gətirməsinə imkan verir.
7. “Olympus” neft platforması
Bəzən “Mars B” adlandırılan “Olympus” platforması Meksika körfəzindəki “Mars” yatağında fəaliyyət göstərir.
Maksimum hasilat dövründə bu kompleks sutkada təxminən 100 min barel neft istehsal etmək gücünə malikdir. 2014-cü ilə qədər “Mars” yatağında 700 milyon bareldən çox neft hasil edilib.
Platformaya çoxsəviyyəli yerüstü istehsal modulları, qazma avadanlıqları və yaşayış bölmələri daxildir. Burada dəniz sənayesi üzrə təxminən 200 mütəxəssis çalışır.
8. “Stones FPSO” üzən sistem
Yeni Orlean sahillərindən təxminən 320 kilometr məsafədə yerləşən “Stones” üzən istehsal kompleksi dünyanın ən dərin sularda həyata keçirilən dəniz neft-qaz layihəsi hesab olunur. Neftin hasilatı, saxlanması və yüklənməsi üçün nəzərdə tutulan bu üzən qurğu təxminən 2896 metr dərinlikdə fəaliyyət göstərir. Bu tip sistemlər neft və qazın birbaşa dənizdə emalı, eləcə də xam neftin sonradan sahilə daşınana qədər saxlanılması üçün istifadə olunur.
