Səhiyyədə süni intellekt dövrü başlayır

Bu, ənənəvi tibbin sonu yox, yeni mərhələsidir

İnsan üçün ən qiymətli sərvət sağlamlıqdır. Tibb elmi də əsrlər boyu məhz bu sərvəti qorumağın yollarını axtarıb. Əvvəlcə xəstəliklərin səbəbləri öyrənilib, sonra diaqnostika üsulları təkmilləşdirilib, yeni dərmanlar və müalicə üsulları meydana çıxıb. Bu gün isə səhiyyədə yeni və son dərəcə mühüm bir dövr başlayıb. Artıq süni intellektin tibbə daxil olmasına şahidlik etməkdəyik.

Süni intellekt yalnız gələcəyin texnologiyası deyil, eyni zamanda bu gün diaqnostikadan tibbi görüntülərin təhlilinə, xəstəliklərin proqnozlaşdırılmasından xəstəxanaların idarə olunmasına, pasiyentlə ünsiyyətdən səhiyyə sistemlərinin optimallaşdırılmasına qədər müxtəlif sahələrdə tətbiq olunur. Dünya Səhiyyə Təşkilatı da süni intellektin artıq diaqnostika, klinik yardım, xəstəliklərin monitorinqi, epidemiyalara cavab və səhiyyə sistemlərinin idarə olunmasında istifadə edildiyini bildirir.

Süni intellektin səhiyyədə ən böyük təsir göstərə biləcəyi sahələrdən biri diaqnostikadır. Həkimin saatlarla, bəzən günlərlə araşdırmalı olduğu böyük həcmdə tibbi məlumatı bu gün süni intellekt çox qısa müddətdə təhlil edə bilir. Rentgen, kompüter tomoqrafiyası, MRT, ultrasəs və digər tibbi görüntülərin analizində süni intellekt müəyyən dəyişiklikləri, şişləri və digər patologiyaları aşkar etmək üçün həkimə kömək edir. Xüsusilə nadir xəstəliklərdə bu imkan daha əhəmiyyətlidir. Çünki həkim karyerası ərzində çox az rast gəldiyi bir xəstəliyi süni intellektin böyük məlumat bazaları ilə müqayisə etməklə daha asan müəyyən edir.

Burada mühüm bir prinsip var: süni intellekt həkimi əvəz etmir, onun imkanlarını genişləndirir. Dünyada da əsas müzakirələrdən biri məhz budur. Süni intellekt müəyyən tibbi tapşırıqlarda yüksək nəticə göstərə bilsə də, klinik qərarın məsuliyyəti, pasiyentin vəziyyətinin bütöv qiymətləndirilməsi və insan amili hələ də həkimin üzərinə düşür.

Ənənəvi tibdə müəyyən xəstəlik üçün çox vaxt ümumi müalicə protokollarından istifadə olunur. Gələcəyin səhiyyəsində isə "hamıya eyni müalicə" yanaşması getdikcə zəifləyəcək. Süni intellekt pasiyentin yaşı, genetik xüsusiyyətləri, əvvəlki xəstəlikləri, laborator göstəriciləri, qəbul etdiyi dərmanlar və həyat tərzi kimi məlumatları birlikdə təhlil edərək fərdi riskləri müəyyənləşdirməyə kömək edəcək. Beləliklə, müalicə yalnız xəstəliyə deyil, konkret insana uyğunlaşdırılacaq. Bu yanaşma əsasən xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri, diabet və digər xroniki xəstəliklərdə böyük əhəmiyyət daşıyır. Məqsəd xəstəlik baş verdikdən sonra müdaxilə etməkdən çox, onun yaranma ehtimalını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək və qarşısını almaqdır.

Süni intellektin təsiri yalnız xəstəxana və klinikalarla məhdudlaşmır. Əczaçılıq sahəsində də yeni mərhələ başlayır. Məlumdur ki, yeni dərmanın hazırlanması uzun illər və böyük maliyyə tələb edən mürəkkəb prosesdir. Bu prosesdə ilkin mərhələdə minlərlə, hətta milyonlarla kimyəvi birləşmənin araşdırılması, onların təsirinin və təhlükəsizliyinin qiymətləndirilməsi lazım gəlir. Süni intellekt isə böyük həcmdə elmi məlumatı, molekulların xüsusiyyətlərini və mümkün dərman namizədlərini təhlil edərək tədqiqatçılara daha perspektivli variantları seçməkdə kömək edəcək. Başqa sözlə, süni intellekt dərmanı özü hazırlamayacaq, dərman kəşfi və inkişafı prosesini sürətləndirən bir vasitə rolunu oynayacaq. O, yeni molekulların müəyyənləşdirilməsi, mövcud maddələrin yenidən istifadəyə uyğun olub-olmamasının qiymətləndirilməsi və klinik sınaqlara namizəd birləşmələrin seçilməsi kimi mərhələlərdə də mühüm rol oynaya bilər. Bu isə gələcəkdə bəzi dərmanların hazırlanma müddətinin qısalmasına, tədqiqat xərclərinin azalmasına və yeni müalicə üsullarının daha sürətli ortaya çıxmasına imkan yaradacaq.

Süni intellektin başqa mühüm istiqaməti səhiyyə sistemlərinin idarə olunmasıdır. Xəstəxanalarda çarpayıların bölüşdürülməsi, pasiyent axınının proqnozlaşdırılması, növbələrin idarə olunması, tibbi resursların planlaşdırılması və personalın iş yükünün optimallaşdırılması kimi məsələlərdə alqoritmlər böyük rol oynayacaq.

Texnologiyanın imkanları böyükdürsə, riskləri də az deyil. Səhiyyədə süni intellektin qarşısında duran ciddi məsələlərdən biri pasiyent məlumatlarının məxfiliyidir. Tibbi məlumat adi informasiya deyil, insanların xəstəlikləri, genetik xüsusiyyətləri və müalicə tarixçələri son dərəcə həssas məlumatlardır. Bu məlumatların qorunması texnologiyanın inkişafından geri qalmamalıdır.

Digər problem alqoritmik səhvlər və qərəzdir. Süni intellekt hansı məlumatlarla öyrədilibsə, müəyyən mənada həmin məlumatların məhdudiyyətlərini də daşıya bilər. Buna görə də yanlış, natamam və ya qərəzli məlumatla işləyən sistem səhv nəticə verə bilər. Məhz buna görə Dünya Səhiyyə Təşkilatı süni intellektin səhiyyədə tətbiqində etik prinsiplərin, insan hüquqlarının, şəffaflığın, məsuliyyətin və bərabər çıxış imkanlarının qorunmasını vacib hesab edir.

Gələcəkdə süni intellektin səhiyyədə daha mürəkkəb və çoxfunksiyalı sistemlərə çevrilməsi gözlənilir. Artıq tədqiqatçılar yalnız bir nəticəni proqnozlaşdıran alqoritmlərdən deyil, bir neçə mərhələli tibbi tapşırıqları planlaşdıra, müxtəlif məlumat mənbələrindən istifadə edə və həkimlə əməkdaşlıq edə bilən sistemlərdən danışırlar. Bununla belə, bu texnologiyaların real klinik şəraitdə təhlükəsizliyi və etibarlılığı hələ geniş  yoxlanılmalıdır.

Gələcəyin həkimi ilə süni intellekt arasında münasibət rəqabət deyil, əməkdaşlıq üzərində qurulmalıdır. Bir tərəfdə insanın empatiyası, təcrübəsi, məsuliyyəti və etik düşüncəsi, digər tərəfdə isə maşının böyük həcmdə məlumatı sürətlə təhlil etmək qabiliyyəti dayanacaq. Nəticədə süni intellektin səhiyyədə uğuru onun insanı əvəz edib-etməməsi ilə ölçülməməlidir. Əsas meyar daha sağlam cəmiyyət, erkən diaqnoz, düzgün müalicə, səmərəli səhiyyə sistemi və pasiyent üçün daha yaxşı nəticə olmalıdır. Süni intellekt ənənəvi tibbin sonu deyil, əksinə, yeni mərhələsinin başlanğıcıdır.

Elşən QƏNİYEV,

"Azərbaycan"