Fərqli coğrafiya, ortaq baxış: Azərbaycan və Özbəkistanın yeni şəhərsalma modeli 

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri ölkələrimiz arasındakı qardaşlıq və strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin yeni mərhələsini bir daha nümayiş etdirir. Bu mühüm səfər çərçivəsində Mərkəzi Asiyanın ən mühüm şəhərsalma təşəbbüslərindən biri olan “Yeni Daşkənd” layihəsinin təqdimatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Liderlərin birgə nəzərdən keçirdiyi bu irimiqyaslı təşəbbüs iki qardaş xalqın ortaq inkişaf vizyonunu və modernləşmə hədəflərini əyani şəkildə əks etdirir.

AZƏRTAC müasir şəhərsalma strategiyaları kontekstində iki qardaş ölkənin ortaq inkişaf modelini və “Yeni Daşkənd” layihəsinin strateji əhəmiyyətini nəzərdən keçirən təhlili təqdim edir.

Azərbaycan və Özbəkistanın şəhərsalmada tətbiq etdiyi müasir yanaşmalar xüsusi diqqətə layiqdir. Hər iki ölkə sadəcə qlobal bir tendensiyanı izləmək əvəzinə, öz “ağıllı” şəhərləşmə modellərini inkişaf etdirir – bu layihələr texnologiyanın insanlara xidmət etdiyi və daha rahat, dayanıqlı və gələcəyə yönəlmiş şəhərlərin yaradılmasını dəstəkləyir. Bu baxımdan Azərbaycanda da tətbiq olunan “Ağıllı şəhər” və “Ağıllı kənd” layihələri müasir şəhərsalma trendləri ilə ayaqlaşır.

Azərbaycan və Özbəkistanın “Ağıllı şəhər” modeli

Bu model çərçivəsində texnologiya artıq yalnız modernləşdirmə deyil, hərtərəfli ərazi inkişafı üçün bir vasitə kimi qəbul edilir. O, əsas xidmətlərin sürətli bərpasını dəstəkləyir, əhalinin məskunlaşması üçün şərait yaradır, iqtisadi fəaliyyəti stimullaşdırır və məkan inkişafının daha səmərəli idarə olunmasına imkan verir. Oxşar inkişaf modelini işğaldan azad olunan Füzuli, Ağdam, Şuşa, Xocalı və digər yaşayış məntəqələrində də görmək olar. Burada ətraf mühitin dayanıqlığına, nəqliyyatın əlçatanlığına, şəhər və kənd xidmətlərinin rəqəmsal idarə olunmasına əsaslanan yeni infrastruktur sistemləri inkişaf etdirilir.

Onu da xatırladaq ki, işğaldan azad olunmuş Qarabağda – Füzuli şəhərində Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü və hədiyyəsi olaraq Mirzə Uluqbəy adına 1 nömrəli tam orta məktəb inşa edilib. Məktəbin rəsmi açılışı 2023-cü il avqustun 23-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin iştirakı ilə reallaşıb.

Özbəkistan da mövcud şəhər mühitinin məhdud modernləşdirilməsinə deyil, yeni inkişaf mərkəzlərinin yaradılmasına diqqət yetirir. 2019-cu ildə qəbul edilmiş “Ağıllı şəhər” konsepsiyası və ardınca “Rəqəmsal Özbəkistan – 2030” strategiyası şəhər infrastrukturunun və ictimai xidmətlərin genişmiqyaslı rəqəmsal transformasiyası üçün institusional təməl yaradıb. Bu strategiyanın ən mühüm nəticələrindən biri “Yeni Daşkənd” layihəsidir. Əslində, layihə mövcud kapitala təzyiqi azaltmaqla yanaşı, “ağıllı şəhər” prinsiplərinə və davamlı inkişafa əsaslanan tamamilə yeni şəhər təşkilatı modelini tətbiq etməyə qadir olan yeni iqtisadi, inzibati və investisiya mərkəzi yaratmağı hədəfləyir.

Ağıllı texnologiyalar, yaşıl məkanlar və müasir infrastruktur: “Yeni Daşkənd”

Özbəkistanın paytaxtı Daşkənd şəhərinin şərqində həyata keçirilən bu iri şəhərsalma layihəsinin təməli 2023-cü ilin martında qoyulub. Azərbaycan ilə Özbəkistan arasındakı dərin dostluq bağlarının hər sahədə olduğu kimi şəhərsalma və memarlıq təcrübə mübadiləsində də özünü göstərməsi bu layihənin ruhuna təsir edir. Yeni şəhərin Daşkənd vilayətinin Yuxori Çirchiq və Orta Çirchiq rayonları ərazisində salınması regionun sosial-iqtisadi simasını tamamilə dəyişəcək.

Layihənin ümumi ərazisi 19 min 720 hektar təşkil edərək ölkənin miqyaslı gələcək planlarını bir daha göstərir. Yeni Daşkənd şəhərinin layihə üzrə tam formalaşdıqdan sonra 2 milyon nəfər əhali üçün nəzərdə tutulur. Birinci mərhələdə 6 min hektar ərazidə 600 min nəfər üçün müasir yaşayış və infrastruktur şəraiti yaradılacaq.

Yeni Daşkənddə 30 məktəb, 20 uşaq bağçası, 1 çoxprofilli xəstəxana və 5 ailə poliklinikası inşa edilərək vətəndaşların sosial təminatı ən yüksək səviyyədə qurulacaq. Şəhərin əsas yaşıllıq zonasını 420 hektarlıq mərkəzi park təşkil edəcək və burada təxminən 200 min ağac əkilməsi planlaşdırılır. Həmçinin 100 min avtomobil üçün yeraltı dayanacaqların, 14 müasir tunelin və 7 körpünün tikilməsi nəqliyyat axınını təmin edəcək.

Şəhərin “ağıllı və yaşıl şəhər” prinsipi əsasında qurulması planlaşdırılır. Burada metro, elektrobuslar, velosiped və piyada yolları, müasir mühəndis infrastrukturu, biznes, təhsil, səhiyyə və texnologiya mərkəzləri yaradılacaq. Suya qənaət edən texnologiyaların tətbiqi nəticəsində su sərfinin 2 dəfə azaldılması ekoloji dayanıqlığın təmin olunmasında əsas rol oynayacaq.

Nizami Gəncəvi adına kampus “Yeni Daşkənd”in təhsil simvollarından birinə çevrilir

Hazırda Yeni Daşkənddə tikinti işləri sürətlə davam etdirilir və diqqət mərkəzindədir. Layihənin mühüm obyektlərindən biri 55 min tamaşaçı tutumuna malik futbol stadionudur. Stadionun tikintisinə 2025-ci ilin noyabrında başlanılıb, 2026-cı ilin iyuluna qədər tikinti işlərinin təxminən 65 faizi tamamlanıb. Stadionda 3 məşq meydançası və 5500 avtomobil üçün dayanacaq yaradılacaq. Obyektin 2027-ci ildə U-20 Dünya Çempionatında istifadəyə verilməsi planlaşdırılır.

“Yeni Daşkənd” layihəsi ilə paralel olaraq Daşkənd vilayətində Yeni Daşkənd Beynəlxalq Hava Limanının yaradılması istiqamətində də işlər aparılır. Layihədə əsas məqsədlər paytaxtın nəqliyyat infrastrukturunu inkişaf etdirmək, Özbəkistanın tranzit potensialını artırmaq və beynəlxalq hava nəqliyyatı imkanlarını genişləndirməkdir. 2026-cı ilin əvvəlində layihə üzrə ekoloji təsirin qiymətləndirilməsi ilə bağlı keçirilən ictimai dinləmələr layihənin şəffaflığına və qlobal standartlara uyğunluğuna dəlalət edir.

Megalayihə çərçivəsində dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi adına Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin yeni kampusunun yaradılması isə xüsusi rəmzi məna daşıyır. Universitet üçün ayrılan 40 hektar ərazidə inşa edilən yeni kompleksin 20 min tələbə üçün nəzərdə tutulması planlaşdırılır. Kampusa müasir tədris binaları, elmi laboratoriyalar, kitabxana və informasiya-resurs mərkəzi, yataqxanalar, idman və mədəniyyət obyektləri daxil olacaq. 2026-cı ilin iyulunda Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin yeni kampusun tikinti işləri ilə şəxsən tanış olması, hazırda isə rektorluq və fakültə binalarında son tamamlama işlərinin aparılması iki ölkənin mədəni-təhsil əlaqələrinin əyani təzahürünü nümayiş etdirir.

Fərqli başlanğıclar, ortaq inkişaf vizyonu

Yeni Daşkəndin inkişafı uzunmüddətli xarakter daşıyır və strateji tərəfdaşlığın gələcək illərdə də hansı miqyasda davam edəcəyini göstərir. Şəhərin ayrı-ayrı hissələri mərhələlərlə istifadəyə veriləcək. 2045-ci il şəhərin uzunmüddətli inkişaf planında əsas hədəf tarixlərdən biridir. Bu səbəbdən Yeni Daşkəndin bütünlüklə bir tarixdə tamamlanması deyil, mərhələli şəkildə formalaşması qardaş ölkənin iqtisadi qüdrətini və gələcəyə inamını nümayiş etdirir.

Beləliklə, Özbəkistan sıfırdan yeni bir şəhər mühiti qurur, Azərbaycan isə mürəkkəb tarixi və ərazi transformasiyası fonunda öz modelini inkişaf etdirir. İlk baxışdan bunlar çox fərqli başlanğıc nöqtələridir. Lakin onların yanaşmalarındakı oxşarlıqları xüsusilə diqqət cəlb edir.