Aygün Attar: TRIPP-in Orta Dəhliz üçün əsas strateji üstünlüklərindən biri marşrutların şaxələndirilməsidir

Keçən il avqustun 8-də imzalanmış Vaşinqton Bəyannaməsində Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz əlaqənin yaradılması və TRIPP çərçivəsinin formalaşdırılması ayrıca təsbit olunub. 2026-cı ildə açıqlanan icra mexanizmləri layihənin multimodal xarakter daşımasını, rəqəmsal gömrük, risk əsaslı nəzarət, “bir pəncərə” və əvvəlcədən rəsmiləşdirmə kimi müasir alətlərdən istifadəni nəzərdə tutur.

Bunu AZƏRTAC -a açıqlamasında Türkiyə–Azərbaycan Dostluq, Əməkdaşlıq və Həmrəylik Fondunun sədri Aygün Attar deyib.

O bildirib ki, XXI əsrin nəqliyyat dəhlizlərində səmərəliliyi yalnız yolların uzunluğu və ya texniki imkanlar müəyyən etmir: “Bəzən yükün sərhəddə keçirdiyi bir neçə dəqiqə asfaltın əlavə kilometrlərindən daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Buna görə rəqəmsal gömrük, əvvəlcədən rəsmiləşdirmə və risk əsaslı nəzarət kimi mexanizmlər TRIPP-in gələcək səmərəliliyi baxımından çox vacibdir. TRIPP-in Orta Dəhliz üçün əsas strateji üstünlüklərindən biri marşrutların şaxələndirilməsidir. Layihəni Bakı–Tbilisi–Qars marşrutunu əvəz edən alternativ kimi deyil, mövcud sistemə əlavə bağlantı yaradan və bütövlükdə Orta Dəhlizin dayanıqlığını artıran arteriya kimi qiymətləndirmək lazımdır. Logistikada alternativ marşrut sadəcə ehtiyat yol deyil. O, həm də iqtisadi təhlükəsizlik sığortasıdır. Hər hansı istiqamətdə siyasi, texniki, iqlim və ya limanla bağlı problem yarandıqda yük axınını başqa marşruta yönəltmək imkanı bütün nəqliyyat sisteminin kommersiya dəyərini artırır. Dünya Bankının hesablamalarına əsasən, zəruri investisiya, koordinasiya və rəqəmsallaşma təmin olunarsa, Orta Dəhliz üzrə yük axınları 2030-cu ilədək üç dəfə arta, daşınma müddəti isə təxminən yarıya enə bilər. Bunun üçün dəmir yollarının, limanların və intermodal terminalların modernləşdirilməsi, logistikanın koordinasiyası və rəqəmsal həllərin tətbiqi mühüm şərtlərdir”.

A.Attarın sözlərinə görə, bu prosesdə Naxçıvanın rolu xüsusi diqqət tələb edir. Uzun illər Azərbaycanın əsas hissəsindən coğrafi baxımdan ayrı vəziyyətdə olan Naxçıvanın yeni bağlantı ilə bu imkanı iqtisadi üstünlüyə çevirmək şansı yaranır. “Əsas sual Naxçıvanın tranzitdən nə qədər gəlir əldə edəcəyi deyil. Əsas məsələ tranzitdən necə istehsal və əlavə dəyər yaratmaqdır. Əgər qatar və yük avtomobili Naxçıvandan sadəcə keçib gedirsə, iqtisadi effekt məhdud qalacaq. Amma yük burada çeşidlənir, qablaşdırılır, emal olunur, saxlanılır, sığortalanır, maliyyələşdirilir, sertifikatlaşdırılır və yenidən ixrac edilirsə, artıq nəqliyyat xətti dəyər zəncirinin bir hissəsinə çevrilir. “Regionun Dubayı” ifadəsinin iqtisadi məntiqi də məhz bu yanaşmada özünü göstərir. Naxçıvan üçün də hədəf keçid məntəqəsi modelindən dəyər yaradan qovşaq modelinə keçid olmalıdır. Tranzit yol haqqı gətirir, logistika mərkəzi xidmət gəlirləri yaradır, istehsal-logistika mərkəzi isə kapital, texnologiya, ixrac və yeni iş yerləri gətirir. Bunlar arasında ciddi keyfiyyət fərqi var. Bu istiqamətdə Naxçıvanın 2023–2027-ci illər üzrə Dövlət Proqramında investisiyaların cəlbi, ixracyönümlü dəyər zəncirlərinin yaradılması və dayanıqlı məşğulluğun təmin edilməsi kimi prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Naxçıvan Sənaye Parkının yaradılması da istehsal və xidmət klasterlərinin formalaşdırılması üçün yeni imkanlar açır. Bu baxımdan Naxçıvanda bir neçə istiqamətdə klasterlərin yaradılması perspektivlidir. Aqrar-sənaye və qida emalı, yüngül sənaye, tikinti materialları, qablaşdırma və komponent istehsalı, logistika xidmətləri, nəqliyyat avadanlıqlarının texniki xidməti və enerji sahəsi bir-birini tamamlayan iqtisadi ekosistem yarada bilər”, – deyə A.Attar söyləyib.

O, xüsusilə aqrar-sənaye və qida emalı sahəsinin Naxçıvan üçün böyük imkanlar yaratdığını qeyd edib. Meyvə-tərəvəz, konserv və içki məhsullarının istehsalı, orqanik məhsullar, soyuducu anbarlar və qablaşdırma imkanlarının Türkiyə bazarına çıxışla birləşdirilməsi Naxçıvanın xammal satıcısından hazır məhsul ixracatçısına çevrilməsinə şərait yarada bilər.

A.Attarın fikirlərinə əsasən, Naxçıvanın gələcək iqtisadi modelinin əsasını Günəş enerjisindən istifadə, istehsal və ixracı birləşdirən enerji-sənaye platforması təşkil edir. Bölgə Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa arasında mühüm nəqliyyat və loqistika qapısı rolunu oynayaraq yeni dəyər zəncirlərinin yaradılmasına imkan verir. Müasir rəqəmsal texnologiyalar və vahid ekosistem investorlar üçün Naxçıvanı çoxistiqamətli, cəlbedici bir iqtisadi platformaya çevirir. Yüklərin yalnız tranzitindən deyil, onların ətrafında istehsal, xidmət və məşğulluq imkanlarının yaradılmasından faydalanmaq əsas hədəfdir. Nəticədə, bu strateji addımlar Naxçıvanı Avrasiyanın mühüm ticarət, loqistika və enerji qovşağına çevirəcək.