Bir il əvvəl, 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcını qoyan əhəmiyyətli siyasi hadisə baş verdi. ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Birgə Bəyannamə imzaladılar. İki ölkənin xarici işlər nazirləri Ceyhun Bayramov və Ararat Mirzoyan sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsinə dair Sazişin razılaşdırılmış mətnini parafladılar. Paraflanma iki dövlət arasında sülh prosesinin yekunlaşdırılması istiqamətində mühüm addım oldu.
Bu barədə AZƏRTAC-a İtaliya-Azərbaycan Assosiasiyasının vitse-prezidenti və beynəlxalq ekspert Karlo Marino bildirib.
Ekspert vurğulayıb: “Ötən ili uzunmüddətli regional siyasət perspektivindən qiymətləndirsək, Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmalara ayrıca diplomatik epizod kimi deyil, Azərbaycanın münaqişədən sonrakı reallığı suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və qarşılıqlı güc tətbiq etməməyə əsaslanan dövlətlərarası münasibətlər sisteminə çevirməyə çalışdığı uzun prosesin nəticəsi kimi baxmaq lazımdır.
Sülh sazişinin paraflanmış mətni iki ölkə arasında gələcək münasibətlərin fundamental hüquqi prinsiplərini təsbit etdiyi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Buraya suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin toxunulmazlığının qarşılıqlı tanınması, ərazi iddialarından imtina, güc tətbiqi ilə hədələməmək və ya ondan istifadə etməmək öhdəliyi, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası üzrə işlərin davam etdirilməsi daxildir. Beləliklə, bu, münaqişə məntiqindən dövlətlərarası birgəyaşayış kontekstinə keçidi təmsil edir”.
Onun sözlərinə görə, Vaşinqton sammitinin əhəmiyyəti həm də sülh prosesinin daha geniş regional əhəmiyyət qazanmasıdır.
“Birgə Bəyannamə iki ölkə arasında nəqliyyat əlaqələrinin açılması, hər bir dövlətin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət edilməsi üçün siyasi əsas yaratdı. Ermənistan daxilində nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu (TRIPP) layihəsi burada xüsusi yer tutur. Bu, Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında davamlı əlaqə yaradır, eyni zamanda regional ticarət və tranzit imkanlarını genişləndirir”, - deyə Karlo Marino qeyd edib.
İtalyan ekspert hesab edir ki, məhz sülh gündəliyi və nəqliyyat əlaqələrinin birləşməsi yeni regional arxitekturanın formalaşmasından danışmağa imkan verir.
“Azərbaycan nəqliyyat kommunikasiyalarına infrastruktur məsələsindən daha geniş kontekstdə baxır. Daha ətraflı desək, bu, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və daha geniş Avrasiya regionu dövlətlərinin iqtisadi qarşılıqlı asılılığı məsələsidir.
Bu baxımdan, Vaşinqtondan keçən bir il göstərdi ki, sülh gündəliyi tədricən Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin hüdudlarından kənara çıxır. O, tranzit, ticarət, enerji, investisiya və beynəlxalq əlaqə məsələləri ilə kəsişməyə başlayır”, - deyə o vurğulayıb.
Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycanın ABŞ və digər Qərb tərəfdaşları ilə münasibətlərinin əhəmiyyəti də artır.
“Vaşinqton razılaşmaları təkcə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşmasının yeni mərhələsi deyil, həm də Bakı ilə Vaşinqton arasında strateji əməkdaşlığın dərinləşməsi üçün başlanğıc nöqtəsi oldu. Bu, xüsusilə regional əlaqə, iqtisadiyyat, enerji və təhlükəsizlik sahələrində nəzərə çarpır. 2026-cı ilin fevral ayında tərəflər artıq müvafiq sahələri, o cümlədən Orta Dəhlizi və TRIPP-i Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasında təsbit ediblər”, - deyə K. Marino qeyd edib.
O, həmçinin hesab edir ki, Vaşinqton sammitinin nəticələri real qiymətləndirilməlidir.
“Sülh sazişinin paraflanması tarixi nailiyyətdir, lakin bütün prosesin sonu kimi qəbul edilməməlidir. Mətnin özü onun imzalanması və yekun təsdiqlənməsi üçün əlavə tədbirlərin görülməsinin vacibliyini göstərir. Bu səbəbdən növbəti mərhələ Vaşinqton sammitinin özündən heç də az əhəmiyyətli olmayacaq. Siyasi razılaşmaları hüquqi və institusional çərçivə vasitəsilə möhkəmləndirmək lazımdır”, - deyə o vurğulayıb.
Ekspert hesab edir ki, əldə edilən irəliləyişin uzunmüddətli dayanıqlılığı məhz bu kontekstdə sınaqdan keçiriləcək.
K. Marino fikirlərinə yekun vuraraq qeyd edib: “Sülh meyarı təkcə silahlı münaqişənin olmaması ilə ölçülmür. Həqiqi normallaşma dövlətlərin sərhədlərin və suverenliyin qarşılıqlı tanınması əsasında münasibətlər qurmaq, mübahisələri siyasi vasitələrlə həll etmək və tədricən əməkdaşlıq üçün iqtisadi stimullar yaratmaq qabiliyyətini nəzərdə tutur.
Azərbaycan keçən il ardıcıl dövlət strategiyasının təkcə hərbi-siyasi vəziyyəti deyil, həm də regionu əhatə edən beynəlxalq gündəmi dəyişdirə biləcəyini təsdiqlədi. Ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra əsas vəzifə davamlı sülh və regional əməkdaşlıq şəklində yeni reallıqların möhkəmləndirilməsinə çevrildi.
Bu mənada Vaşinqton sammiti son nöqtə deyil, növbəti mərhələyə keçid idi. 2025-ci il avqustun 8-də keçirilən sammitin əhəmiyyəti təkcə həmin gün baş verənlərlə deyil, həm də dövlətlərin əldə edilmiş razılaşmaları ardıcıl şəkildə həyata keçirə bilmələri ilə müəyyən ediləcək.
Bu gün Azərbaycan və Ermənistanın qarşısında başqa bir məsələ dayanır. Söhbət keçmişə qayıtmağın qarşısını almaqdan daha çox, iki ölkənin sülhün müvəqqəti vəziyyətə deyil, davamlı siyasi və iqtisadi reallığa çevriləcəyi münasibətlər qura biləcəyindən gedir. Məhz bu, Vaşinqtondan sonrakı dövrün əsas strateji çağırışıdır”.
