Müasir şəhərlər artıq sadəcə bina və küçələrdən ibarət deyil. Onlar texnologiya, iqlim müqaviməti, sosial ədalət və həyat keyfiyyətinin kəsişdiyi mürəkkəb ekosistemlərə çevrilir. Qlobal iqlim dəyişikliyi və sürətlənmiş urbanizasiya qarşısında şəhərləri daha uyğunlaşan və dayanıqlı etmək təkcə ayrı-ayrı ölkələr üçün deyil, bütün dünya üçün əsas prioritetə çevrilir.
Bu kontekstdə, Bakı təcrübə mübadiləsi və innovativ həllər nümayiş etdirmək üçün beynəlxalq platforma qismində ortaya çıxır. 2026-cı ildə Azərbaycanın paytaxtı Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun (WUF13) 13-cü sessiyasına ev sahibliyi edəcək. Bu forumda merlər, ekspertlər, memarlar və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri şəhərlərin gələcəyini müzakirə etmək üçün bir araya gələcəklər. Forum planlaşdırma və tikintiyə müasir yanaşmaların texnoloji innovasiyanı, ekoloji həlləri və həyat keyfiyyətini necə birləşdirə biləcəyini nümayiş etdirmək üçün unikal bir fürsət olacaq.
Davamlı urbanizasiya və şəhər strategiyaları üzrə beynəlxalq ekspert, Rotterdam Erasmus Universitetinin Mənzil və Şəhər İnkişafı Tədqiqatları İnstitutunun (IHS) Şəhər strategiyaları və planlaşdırma şöbəsinin keçmiş rəhbəri, Namibiya Elm və Texnologiya Universitetinin köməkçi professoru, Almaniya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Cəmiyyəti (GIZ) və BMT-nin Şəhər İnkişafı Proqramı (UN-Habitat) üçün beynəlxalq şəhər inkişafı layihələrində 25 ildən çox təcrübəsi olan elmlər doktoru Aleksandr Yaxnov bununla bağlı AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırır.
- Son illərdə Bakıda və digər böyük şəhərlərdə şəhərsalmaya yanaşmalar necə dəyişib?
- Daha inteqrasiya olunmuş şəhərsalmaya doğru bir dəyişikliyin olduğunu aydın şəkildə görürük. Bakı kimi şəhərlər artıq yalnız yaraşıqlı binalara və ya təcrid olunmuş, müstəqil layihələrə diqqət yetirmir. Getdikcə daha çox diqqət hərəkətlilik, ictimai məkanlar, enerji istehlakı və ümumi həyat keyfiyyəti baxımından bütöv şəhər rayonlarının necə fəaliyyət göstərməsinə yönəldilir. Bu, şübhəsiz ki, çox müsbət bir inkişafdır.
Eyni zamanda, təbiətə əsaslanan həlləri birbaşa tikinti prosesinin özünə dərindən inteqrasiya etmək üçün daha da irəliləmək imkanı yaranır. Bu yanaşmalar şəhərlərin müasir, lakin ekoloji cəhətdən ağıllı və məsuliyyətli şəkildə böyüməsinə və inkişaf etməsinə imkan verir.
- Yaşıl memarlıq və davamlı şəhər inkişafı Azərbaycanda hansı rola malikdir?
- Yaşıl memarlıq Azərbaycanda şəhərsalma müzakirələrinin getdikcə daha vacib bir hissəsinə çevrilir. Enerji səmərəliliyi, iqlimə uyğun dizayn və daha yüksək ekoloji standartlar artıq açıq şəkildə gündəmdədir və bu, çox güclü bir başlanğıc nöqtəsidir.
Fikrimcə, növbəti addım sadəcə ətraf mühitə mənfi təsirləri azaltmaqdan kənara çıxaraq şəhər ekosistemlərini aktiv şəkildə bərpa etməyə və regenerasiyaya keçməkdir. Məhz burada miselyum kimi biomaterialların xüsusilə vacib hala gəldiyini müşahidə edirik. Onlar memarlığın təbiətə müqavimət göstərmək əvəzinə, onunla qarşılıqlı əlaqədə olmasına imkan verir.
- Beynəlxalq miqyasda hansı yaşıl tikinti təcrübələri Azərbaycanın iqlim və şəraitinə uyğunlaşdırıla bilər?
- Bir çox beynəlxalq dayanıqlı tikinti təcrübələri Azərbaycan kontekstinə çox yaxşı uyğunlaşır. Passiv soyutma, effektiv kölgə sistemləri, yaşıl damlar və suya həssas şəhər dizaynı - bunların hamısı olduqca tətbiq olunan və aktualdır.
Dairəvi və bioloji əsaslı tikintiyə qlobal keçid xüsusilə ilhamvericidir. Məsələn, miselyum əsaslı materiallar hazırda istilik izolyasiyası, panellər və hətta struktur elementləri üçün dünya miqyasında sınaqdan keçirilir. Bu həllər aşağı karbon izinə malikdir, yüngüldür və düzgün istifadə edilərsə, isti iqlimlərə yaxşı uyğunlaşır. Bundan əlavə, onlar Azərbaycana regionda dayanıqlı tikinti sahəsində lider olmaq üçün real fürsət təqdim edir.
- Azərbaycan şəhərləri iqlim dəyişikliyinin çətinliklərinə nə dərəcədə hazırdır?
- Deyərdim ki, Azərbaycan şəhərləri getdikcə daha çox məlumatlı və proaktiv olur. İqlim dəyişikliyinin istilik stresi, su idarəçiliyi problemləri və artan ekstremal hava hadisələri vasitəsilə şəhər həyatına birbaşa təsir edəcəyi barədə getdikcə daha çox anlayış var. Artıq vacib addımlar atılır.
Bununla belə, uzunmüddətli dayanıqlıq mühəndislik həllərinin təbiətə əsaslanan yanaşmalarla nə dərəcədə tamamlanmasından asılı olacaq. Şəhər yaşıl sahələrinin genişləndirilməsi, torpaq və su sistemlərinin təkmilləşdirilməsi və biomaterialların istifadəsi şəhərlərin iqlim dayanıqlığını əhəmiyyətli dərəcədə artıra, eyni zamanda, onları daha sağlam və yaşamaq üçün daha rahat edə bilər.
- Rəqəmsal texnologiyalar və “ağıllı şəhərlər” Azərbaycanda şəhərsalmanın gələcəyinə necə təsir göstərə bilər? Növbəti 10-15 ildə hansı memarlıq yenilikləri ən perspektivlidir?
- “Ağıllı şəhər” texnologiyaları şəhərsalmanın gələcəyində mütləq əsas rol oynayacaq. Onlar şəhərlərə daha yaxşı planlaşdırmağa, resursları daha səmərəli idarə etməyə və ətraf mühit məlumatlarına real vaxt rejimində cavab verməyə imkan yaradır.
Zənnimcə, ən perspektivli yeniliklər rəqəmsal alətləri davamlı memarlıqla birləşdirən innovasiya həlləridir. Buraya biomaterialların rəqəmsal dizaynı və istehsalı, eləcə də yaşıl və bioloji əsaslı binalar üçün ağıllı monitorinq sistemləri daxildir. Biz miselyum kimi materialların eksperimental əlavələr olmaqdan çıxdığı və performansının ölçülə, təkmilləşdirilə və miqyaslana biləcəyi inteqrasiya olunmuş bina komponentlərinə çevrildiyi bir gələcəyə doğru irəliləyirik.
Bundan əlavə, bu potensial artıq beynəlxalq səviyyədə nümayiş etdirilib: komandam 2024-cü ildə Qahirədə keçirilən sonuncu Ümumdünya Şəhərsalma Forumunda miselyum pavilyonu tikib ki, bu materialın real həyatda memarlıq layihələrində necə tətbiq oluna biləcəyini nümayiş etdirsin. Bu təcrübəyə əsaslanaraq, Bakıda keçiriləcək Ümumdünya Şəhərsalma Forumu üçün miselyum əsaslı yeni nümayiş layihələri hazırlamaq məqsədilə konkret planlar artıq hazırlanıb. Şəxsən mən Bakıda keçiriləcək Ümumdünya Şəhərsalma Forumunu, bu tədbirin Azərbaycanda davamlı şəhər inkişafının real həyatda tətbiqini müzakirə etmək və planlaşdırmaq üçün açdığı imkanları səbirsizliklə gözləyirəm.
