Dünya siyasətinin tez-tez dəyişən mənzərəsində elə münasibətlər var ki, onları yalnız diplomatik protokollarla, müqavilələrlə və iqtisadi göstəricilərlə izah etmək mümkün deyil. Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri də məhz belə münasibətlərdəndir. Bu əlaqələrin təməlində ortaq tarix, dil, mədəniyyət, mənəvi yaxınlıq və xalqların bir-birinə bəslədiyi sarsılmaz inam dayanır. Bu qardaşlıq yalnız duyğulardan ibarət deyil. Zaman keçdikcə konkret siyasi qərarlara, böyük iqtisadi layihələrə, regional əməkdaşlığa və beynəlxalq həmrəyliyə çevrilən canlı bir münasibətlər sistemidir.
Azərbaycan ilə Türkiyənin yaxınlığı müasir dövrdə formalaşmış təsadüfi siyasi tərəfdaşlıq deyil. Xalqlarımızın ortaq tarixi və mədəni kökləri əsrlərin sınağından keçib. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması və Bakının bolşevik işğalından azad edilməsi dövründə Qafqaz İslam Ordusunun fəaliyyəti də bu tarixi bağlılığın mühüm səhifələrindəndir. Sonrakı illərdə sovet sərhədləri xalqlarımızı siyasi baxımdan ayırsa da, dil, ədəbiyyat, musiqi və mənəvi yaddaş əlaqələri qorunub saxlanıldı. Müstəqil Azərbaycanın bərpasından sonra isə bu yaxınlıq dövlətlərarası münasibətlərin möhkəm təməlini təşkil etdi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin məşhur “Bir millət, iki dövlət” ifadəsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin mahiyyətini qısa və konkret şəkildə əks etdirir. Bu münasibətlər Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın fəaliyyəti dövründə yeni mərhələyə yüksəldi. 15 iyun 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi isə iki ölkə arasındakı münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə qaldıran mühüm tarixi sənəd oldu. Bəyannamə siyasi, iqtisadi, müdafiə, enerji, nəqliyyat, humanitar və digər sahələrdə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsini, regional və beynəlxalq məsələlərdə qarşılıqlı məsləhətləşmələrin aparılmasını nəzərdə tutur. Sənəddə Azərbaycanın və Türkiyənin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığına qarşılıqlı dəstək xüsusi vurğulanır.
Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının mühüm göstəricilərindən biri də özünü çətin günlərdə göstərməsidir. 2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Türkiyənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə verdiyi siyasi və mənəvi dəstək xalqımızın yaddaşında xüsusi yer tutur. Şuşa Bəyannaməsində də Türkiyənin 30 illik işğalın sona çatması və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində göstərdiyi mənəvi-siyasi dəstək yüksək qiymətləndirilir. Eyni həmrəylik Türkiyənin üzləşdiyi ağır təbii fəlakətlər zamanı da özünü göstərir. 2023-cü il zəlzələlərindən sonra Azərbaycanın Türkiyəyə göndərdiyi xilasedicilər, humanitar yardımlar və bərpa işlərinə dəstək iki xalq arasındakı münasibətlərin yalnız bəyanatlarla məhdudlaşmadığını bir daha nümayiş etdirdi. Meşə yanğınları, təbii fəlakətlər və digər çətinliklər zamanı qarşılıqlı yardım da bu həmrəyliyin ayrı-ayrı nümunələridir.
Qardaşlığın beynəlxalq müstəvidə ifadə olunduğu yaddaqalan hadisələrdən biri 2014-cü ildə Praqada keçirilən “Şərq tərəfdaşlığı” sammitində baş vermişdi. Türkiyənin tədbirdə təmsil olunmamasından istifadə edərək Ermənistanın o vaxtkı prezidenti Serj Sarkisyan Türkiyəyə qarşı ittihamlar səsləndirərkən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev buna cavab olaraq “Türkiyə burada yoxdur, amma mən buradayam” demişdi. Bu ifadə həmin dövrdə Türkiyənin dəstəklənməsi baxımından geniş əks-səda doğurmuşdu.
Münasibətlərin başqa bir mühüm istiqaməti iqtisadi əməkdaşlıqdır. Azərbaycan və Türkiyə arasında ticarət, investisiya, sənaye, kənd təsərrüfatı, müdafiə sənayesi, turizm, təhsil və xidmət sahələrində əlaqələr genişlənir. Birgə layihələr yalnız iki ölkənin iqtisadiyyatına deyil, bütövlükdə regionun inkişafına təsir göstərir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri, TANAP və “Cənub qaz dəhlizi” enerji əməkdaşlığının mühüm nümunələrindəndir. Bu layihələr Xəzər hövzəsinin enerji ehtiyatlarının dünya bazarlarına çıxarılmasına, Türkiyənin tranzit və enerji qovşağı kimi rolunun güclənməsinə, Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsinə töhfə verir.
Bu əlaqələr Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Türkiyə türk dünyasının siyasi, iqtisadi, mədəni və nəqliyyat inteqrasiyasının dərinləşdirilməsində fəal rol oynayırlar. Türk Dövlətləri Təşkilatı ortaq dil və mədəniyyətə malik ölkələr arasında əməkdaşlığın institusional platforması kimi ticarət, nəqliyyat, rəqəmsal bağlantı, təhsil, turizm və humanitar münasibətlər üçün yeni imkanlar yaradır. Azərbaycan və Türkiyənin bu təşkilat daxilindəki fəallığı ikitərəfli münasibətlərin daha geniş türk dünyası ilə əlaqələndirilməsinə xidmət edir.
Bu gün diplomatik təmasların intensivliyi də münasibətlərin dinamik xarakterini göstərir. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın 15-16 sentyabr 2026-cı ildə Bakıya səfəri bu baxımdan diqqət çəkir.
Qardaş ölkənin xarici işlər naziri Prezident İlham Əliyev tərəfindən qəbul edilib. Səfər zamanı H.Fidan Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla görüşüb, birgə mətbuat konfransı keçirilib. Bu təmaslar Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin yalnız ikitərəfli deyil, həm də regional və beynəlxalq məsələləri əhatə edən geniş gündəliyə malik olduğunu göstərir.
Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinin strateji əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləridir. Coğrafi baxımdan Azərbaycan Şərqlə Qərb, Türkiyə isə Asiya ilə Avropa arasında mühüm keçid mövqeyində yerləşir. Bu iki ölkənin nəqliyyat infrastrukturlarının bir-birinə bağlanması ticarət yollarının şaxələndirilməsi, yükdaşımaların sürətləndirilməsi və regional iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu bu əməkdaşlığın ən mühüm nəticələrindəndir. 2017-ci ildə istifadəyə verilən dəmir yolu Azərbaycanı Gürcüstan üzərindən Türkiyə ilə birləşdirir və Avropa istiqamətində yükdaşımalar üçün mühüm imkan yaradır. Bu xətt Trans-Xəzər Şərq-Qərb Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin, yəni Orta dəhlizin əsas hissələrindən biridir. Orta dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan multimodal marşrutdur. Azərbaycan nəqliyyat və infrastruktur qurumlarının məlumatına görə, dəhlizin Türkiyə üzərindən Avropaya çıxan əsas istiqamətlərindən biri məhz Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yoludur.
Orta dəhlizin əhəmiyyəti yalnız yükün bir məntəqədən digərinə daşınması ilə məhdudlaşmır. Bu marşrut Asiya ilə Avropa arasında alternativ bağlantı yaradır, tranzit ölkələrin iqtisadi potensialını artırır, logistika mərkəzlərinin inkişafına, yeni investisiyaların cəlb edilməsinə və gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşdırılmasına təkan verir. Dəhlizin səmərəli fəaliyyəti üçün limanların, dəmir yollarının, avtomobil yollarının, sərhəd-keçid məntəqələrinin və logistika mərkəzlərinin əlaqələndirilməsi vacibdir. Azərbaycan və Türkiyə bu istiqamətdə Gürcüstan, Qazaxıstan, Özbəkistan və digər tərəfdaşlarla əməkdaşlıq edirlər. 2025-ci il Ankara Bəyannaməsində də Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistan Orta dəhlizin inkişafını, nəqliyyat infrastrukturunun rəqəmsallaşdırılmasını və ticarət axınlarının asanlaşdırılmasını prioritet kimi qeyd ediblər.
Dəhlizlər ölkələri yalnız iqtisadi baxımdan deyil, strateji baxımdan da bir-birinə yaxınlaşdırır. Nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi qarşılıqlı asılılığı artırır, regional sabitliyə marağı gücləndirir və dövlətlər arasında etimadın möhkəmlənməsinə şərait yaradır. Azərbaycan ilə Türkiyənin Şərq-Qərb nəqliyyat bağlantılarında fəal iştirakı onların regional proseslərdə rolunu artırır. Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı müzakirələr də bu çərçivədə xüsusi yer tutur. Şuşa Bəyannaməsində Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvanı birləşdirəcək bağlantının və onun davamı kimi Naxçıvan-Qars dəmir yolunun perspektiv əhəmiyyəti qeyd olunur.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin gələcəyi üçün qarşıda mühüm vəzifələr dayanır. Ticarət dövriyyəsinin artırılması, qarşılıqlı investisiyaların genişləndirilməsi, birgə istehsal müəssisələrinin yaradılması, kənd təsərrüfatı və yüksək texnologiyalar sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, gənclər və təhsil proqramlarının inkişafı bu əlaqələri daha da möhkəmləndirə bilər. Eyni zamanda, mədəni yaxınlığın qorunması və yeni nəsillərə çatdırılması da mühüm məsələdir. Çünki dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı yalnız siyasi liderlərin iradəsindən deyil, xalqlar arasında canlı ünsiyyətdən, qarşılıqlı hörmətdən və gündəlik əməkdaşlıqdan da asılıdır.
Bu gün Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri tarixdən gələn mənəvi bağlarla müasir dünyanın iqtisadi və geosiyasi reallıqlarını birləşdirən nümunədir. Bu münasibətlərdə qardaşlıq duyğusu siyasi müttəfiqliyə, siyasi müttəfiqlik iqtisadi layihələrə, iqtisadi layihələr isə regional əməkdaşlığa çevrilir. Azərbaycan və Türkiyə üçün bu əlaqələrin möhkəmlənməsi yalnız ikitərəfli maraq deyil, Cənubi Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya, Xəzərdən Avropaya qədər uzanan geniş coğrafiyada sabitlik, bağlantı və inkişaf baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Tarixin sınaqlarından keçən bu münasibətlərin gələcək nəsillərə ən böyük mirası isə qarşılıqlı etimad, həmrəylik və əməkdaşlıq iradəsi olacaq.
Elşən QƏNİYEV,
“Azərbaycan”
