Avropanın enerji təhlükəsizliyi: həcmlər deyil, etibarlılıq və şəffaflıq əsasdır  

Avropada enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələr uzun müddət əsasən təchizatın həcmi üzərində qurulub. Lakin son illərin təcrübəsi göstərir ki, enerji təhlükəsizliyini yalnız idxal olunan qaz və neftin miqdarı ilə ölçmək kifayət deyil. Etibarlılıq, risklərin düzgün qiymətləndirilməsi və məlumatın şəffaflığı ən azı həcmlər qədər vacib faktorlara çevrilib.

Bu kontekstdə AZƏRTAC-ın apardığı təhlilə görə məlum olur ki, Avropa İttifaqının yeni metan tənzimləməsi enerji bazarında yeni yanaşmanın formalaşmasına xidmət edir və enerji təhlükəsizliyi anlayışını daha geniş çərçivədə yenidən müəyyənləşdirir.

2021–2022-ci illərdə Avropada baş verən qaz böhranı enerji bazarındakı struktur problemlərini açıq şəkildə üzə çıxardı. Bu böhran yalnız təchizatın azalması ilə bağlı deyildi. Əsas problem Avropanın bir çox hallarda qeyri-şəffaf təchizat zəncirlərindən asılı olması və enerji istehsalı ilə bağlı real risklər barədə kifayət qədər məlumatın olmaması idi. Xüsusilə Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsindən sonra bu zəifliklər daha aydın göründü. Avropa ölkələri anladılar ki, enerji təhlükəsizliyi yalnız “molekulların”, yəni qaz və neftin fiziki mövcudluğu ilə bağlı deyil. Bu həm də həmin resursların hansı şəraitdə, hansı risklərlə və nə qədər etibarlı şəkildə təmin olunması ilə bağlıdır. Bu təcrübə Avropada enerji siyasəti ilə bağlı düşüncəni dəyişdirdi. Artıq enerji təhlükəsizliyi təkcə həcmlərlə ölçülmür. Təchizatın diversifikasiyası, etibarlı tərəfdaşların seçilməsi və şəffaf məlumat bazasının mövcudluğu əsas prioritetlərdən birinə çevrilib. Bu dəyişikliklər fonunda Avropa İttifaqı tərəfindən qəbul edilən Metan Tənzimləməsi enerji bazarında yeni standartların tətbiqini nəzərdə tutur.

Yeni qaydalar operatorlardan metan emissiyalarını izləməyi, hesabat verməyi və bu məlumatların müstəqil şəkildə yoxlanılmasını tələb edir. Bundan əlavə, bu tənzimləmə mərhələli şəkildə idxal olunan neft və qaz üçün də şəffaflıq standartlarını tətbiq edir. Əslində, bu mexanizm bazar qaydası kimi fəaliyyət göstərir və müxtəlif təchizatçıların fəaliyyətini müqayisə etməyə imkan yaradır. Avropa kimi böyük enerji alıcısı üçün məlumatın mövcudluğu ciddi bazar üstünlüyü deməkdir.

Enerji bazarında tez-tez belə bir sual ortaya çıxır: Avropa üçün kifayət qədər qaz olacaqmı? Lakin “kifayət qədər” anlayışı hər zaman “təhlükəsiz” anlamına gəlmir. Qlobal enerji bazarlarının qeyri-sabit olduğu dövrdə müqavilələrin bağlanması və təchizatçıların seçilməsi zamanı mövcud olan məlumatın keyfiyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Əgər metan emissiyaları ilə bağlı müqayisə edilə bilən məlumatlar yoxdursa, alıcılar daha yaxşı idarəetmə sisteminə malik olan operatorlarla standartları zəif olan şirkətləri ayırd etməkdə çətinlik çəkirlər. Bu fərq yalnız iqlim siyasəti ilə bağlı deyil, həm də əməliyyat etibarlılığı və geosiyasi risklərlə əlaqədardır.

Avropada enerji məlumatlarının gecikməsi və qeyri-dəqiqliyi uzun müddətdir müzakirə olunur. Analitiklər tez-tez qeyd edirlər ki, enerji sektorunda bir çox məlumatlar ya gec açıqlanır, ya da müxtəlif mənbələr arasında uyğunsuz olur. Metan Tənzimləməsi bu boşluğu doldurmağa çalışır. Bu qaydalar sayəsində əvvəllər mövcud olmayan standartlaşdırılmış və yoxlanıla bilən məlumat sistemi yaradılır. Etibarlılığın məhdud olduğu bazarlarda məlumat faktiki olaraq strateji üstünlük rolunu oynayır.

Bununla belə, Avropada enerji qaydaları sərtləşdiriləndə tez-tez təchizatın azalacağı ilə bağlı xəbərdarlıqlar səslənir. Metan tənzimləməsi də bu müzakirələrdən kənarda qalmayıb. Bəzi proqnozlara görə, qaydalara uyğun gəlməyən qaz həcmləri bazardan kənarlaşdırıla bilər ki, bu da qiymətlərin artmasına səbəb ola bilər. Lakin bu ssenarilər bir neçə fərziyyəyə əsaslanır: istehsalçıların tələblərə aşağı səviyyədə uyğunlaşması, bazar iştirakçılarının davranışının dəyişməməsi və uyğunluğun yalnız iki seçim – ya tam uyğunluq, ya da bazardan çıxış – kimi qiymətləndirilməsi.

Reallıq isə daha mürəkkəbdir. Qlobal enerji bazarında böyük istehsalçılar adətən əsas alıcıların siqnallarına reaksiya verirlər. Avropa isə dünyanın ən iri enerji bazarlarından biridir. Bu baxımdan, şəffaflıq tələbləri bazar iştirakçılarını daha yaxşı məlumat təqdim etməyə və əməliyyat standartlarını gücləndirməyə təşviq edə bilər. Bu proses Avropanın enerji təhlükəsizliyini zəiflətməkdən çox, əksinə, onu gücləndirə bilər.

Bu çərçivədə Azərbaycan Avropanın enerji siyasətində getdikcə daha mühüm rol oynayır. Son illərdə Avropa ölkələri enerji mənbələrinin diversifikasiyasını artırmağa çalışarkən Azərbaycan etibarlı və sabit tərəfdaş kimi ön plana çıxıb. Xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropaya nəql olunan qaz regionun enerji təhlükəsizliyinə real töhfə verir. Bu layihə yalnız yeni qaz həcmləri təmin etmir, həm də təchizat marşrutlarının müxtəlifliyini artıraraq bazarın dayanıqlığını gücləndirir.

Azərbaycanın enerji siyasəti Avropa üçün bir neçə səbəbdən əhəmiyyətlidir. Birincisi, ölkə uzunmüddətli müqavilələrə və etibarlı təchizat mexanizmlərinə əsaslanan enerji əməkdaşlığı modeli təqdim edir. İkincisi, Azərbaycan qazı Avropaya geosiyasi baxımdan alternativ marşrut vasitəsilə çatdırılır ki, bu da regionun enerji risklərini azaltmağa kömək edir. Üçüncüsü isə, Bakı enerji sektorunda şəffaflıq və beynəlxalq standartların tətbiqi istiqamətində əməkdaşlığı genişləndirir ki, bu da Avropa bazarının yeni tələbləri ilə uyğunlaşmanı asanlaşdırır.

Analitik araşdırmalar göstərir ki, yaxın illərdə metan emissiyalarının yüksək səviyyədə hesabatlılıq standartlarına uyğun olduğu qlobal qaz həcmləri Avropa İttifaqının tələbatını üstələyə bilər. Bu isə o deməkdir ki, təchizatın çatışmazlığı qaçılmaz deyil. Əsas məsələ fiziki resursların olmaması deyil, daha çox şəffaflıq sistemlərinin qurulması və müqavilə mexanizmlərinin düzgün təşkilidir. Üstəlik, onilliyin sonlarına doğru qlobal mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) istehsal gücünün artacağı gözlənilir ki, bu da alıcıların bazardakı mövqeyini gücləndirə bilər.

Digər bir arqument isə monitorinq və hesabat tələblərinin xərcləri artıracağı ilə bağlıdır. Lakin qazın son qiymətinə təsir edən əsas faktorlar adətən hasilat, mayeləşdirmə, nəqliyyat və yenidən qazlaşdırma kimi mərhələlərlə bağlı olur. Son illərdə müşahidə olunan qiymət artımlarının əsas səbəbi geosiyasi gərginliklər və infrastruktur məhdudiyyətləri idi. Bu fonda emissiyaların daha dəqiq ölçülməsi və hesabat sisteminin qurulması ilə bağlı əlavə xərclər nisbətən məhdud hesab olunur.

Bundan əlavə, ölçmə və monitorinq yalnız tənzimləmə mexanizmi deyil, həm də əməliyyat intizamının bir hissəsidir. Sızmaların müəyyən edilməsi və aradan qaldırılması itkilərin azalmasına və məhsuldarlığın artmasına səbəb olur. Bu isə həm iqtisadi, həm də ekoloji baxımdan əlavə fayda yaradır.

Bununla belə, Avropa üçün əsas risk başqa bir sahədə – tənzimləmə qeyri-müəyyənliyində ola bilər. Əgər Avropa enerji şirkətlərindən və təchizatçılardan yeni monitorinq sistemlərinə investisiya qoymağı gözləyirsə, bu qaydaların uzunmüddətli və sabit olacağını da nümayiş etdirməlidir. Üzv dövlətlər arasında fərqli tətbiq mexanizmləri və ya gecikmələr bazarda əlavə çətinliklər yarada bilər.

Metan məlumatlarının qlobal təchizat zənciri boyunca izlənməsi isə texniki baxımdan mürəkkəb prosesdir. Xüsusilə də qazın müxtəlif ticarət əməliyyatları nəticəsində qarışdırılması və yenidən satılması hallarında bu daha çətin olur. Lakin bu mürəkkəblik tənzimləmənin gecikdirilməsi üçün əsas arqument sayılmır. Əksinə, bu səbəbdən qaydalar mərhələli şəkildə tətbiq olunur və müxtəlif uyğunluq mexanizmləri nəzərdə tutulur.

Nəticə etibarilə, Avropa üçün əsas məsələ təkcə enerji resurslarının həcmi deyil. 2022-ci ildən sonra formalaşan yeni yanaşma göstərir ki, enerji təhlükəsizliyi seçim etmək imkanına malik olmaq deməkdir. Bu isə yalnız müxtəlif mənbələrdən təchizatın olması ilə deyil, həm də həmin mənbələr haqqında etibarlı məlumatın mövcudluğu ilə bağlıdır.

Metan tənzimləməsi məhz bu modelə uyğun gəlir. O, Avropanın bazarda alıcı kimi mövqeyini gücləndirir, gizli riskləri azaldır və regionun enerji siyasətində standart müəyyən edən rolunu möhkəmləndirir. Bu yanaşma göstərir ki, enerji təhlükəsizliyi təkcə Avropanın nə qədər neft və qaz aldığı ilə bağlı deyil. Əsas məsələ bu resursların haradan gəldiyi və hansı riskləri daşıdığı barədə nə qədər əminliklə danışa bilməkdir.

Beləliklə, şəffaflıq enerji təhlükəsizliyinə maneə deyil. Əksinə, o, müasir enerji sisteminin əsas sütunlarından birinə çevrilir. Avropa üçün gələcək enerji strategiyası da məhz bu prinsip üzərində qurulur: daha çox məlumat, daha az risk və daha dayanıqlı enerji bazarı. Bu strategiyada Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş kimi rolu isə Avropanın uzunmüddətli enerji təhlükəsizliyi üçün mühüm elementlərdən biri olaraq qalır.