Azərbaycanın XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəlləri tarixində maarifçilik hərəkatı yalnız ölkənin hüdudları daxilində cərəyan edən bir proses deyildi. Ziyalıların fəaliyyəti Yaxın və Orta Şərqin müxtəlif elm və mədəniyyət mərkəzləri ilə sıx əlaqələr yaradır, onların ideyaları Tiflis, Bakı, Gəncə, Təbriz, Tehran, Səmərqənd, Buxara və digər şəhərlərdə öz əks-sədasını tapırdı. Bu baxımdan Gəncədən çıxmış ziyalıların Şərqin müxtəlif bölgələrindəki fəaliyyəti ayrıca tədqiqat mövzusu olmaqla yanaşı, Azərbaycan maarifçilik tarixinin coğrafi sərhədlərinin nə qədər geniş olduğunu da göstərir.
Belə şəxsiyyətlərdən biri haqqında uzun müddət kifayət qədər geniş məlumat əldə edilməyən Əbülqasım Axundzadə əl-Gəncidir. Adındakı "əl-Gənci" nisbəsi onun Gəncə ilə bağlılığını göstərir. Lakin onun həyat və fəaliyyət coğrafiyası doğma şəhəri ilə məhdudlaşmamış, Şərqin müxtəlif elm və təhsil mərkəzlərini əhatə etmişdi. Əbülqasım Gənci dini elmlərə yiyələnməklə kifayətlənməyib, dövrünün elmi mühitində formalaşıb, müxtəlif bilik sahələrinə maraq göstərib və sonralar bu bilikləri tədris fəaliyyətinə tətbiq edib.
Onun həyatının Səmərqənd mərhələsi xüsusi maraq doğurur. Bu şəhər əsrlər boyu islam dünyasının mühüm elm, mədəniyyət və ticarət mərkəzlərindən biri olmuşdu. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində isə şəhər yeni təhsil ideyalarının, cədidçilik düşüncəsinin və maarifçilik təşəbbüslərinin yayıldığı mühüm məkanlardan birinə çevrilmişdi. Belə bir tarixi şəraitdə Əbülqasım Gəncinin burada məktəb açması və təhsil fəaliyyətinə başlaması onun bioqrafiyasının ən mühüm səhifələrindən biri kimi diqqəti cəlb edir.
Gəncinin yaratdığı məktəbdə ənənəvi dini biliklərlə yanaşı, yeni tədris üsullarına və dünyəvi biliklərə də yer verilirdi. Bu xüsusiyyət həmin təhsil ocağını dövrün adi mədrəsə təhsilindən fərqləndirən cəhətlərdən biri idi. Məktəbdə ərəb dili, riyaziyyat, musiqi və başqa biliklərin öyrədilməsi təhsilə daha geniş baxışın formalaşdığını göstərirdi. Beləliklə, Əbülqasım Gəncinin fəaliyyəti yalnız bir müəllimin pedaqoji işi deyil, həm də dəyişən dövrün tələblərinə cavab verən yeni maarifçilik axtarışlarının təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər.
Gəncinin maarifçilik fəaliyyətini əhəmiyyətli edən başqa bir məqam isə onun yetişdirdiyi şagirdlər və onların sonrakı fəaliyyəti ilə bağlıdır. Bu baxımdan Seyid Rza Əlizadənin adı xüsusi qeyd olunmalıdır. Sonralar Səmərqəndin tanınan ziyalılarından birinə çevrilən Əlizadənin təhsil və müəllimlik fəaliyyətinin Əbülqasım Gənci ilə bağlı olması iki nəsil maarifçi arasında mənəvi və intellektual əlaqənin mövcudluğunu göstərir. Müəllimin yetişdirdiyi şagirdin sonradan özünün müəllim kimi fəaliyyət göstərməsi maarifçilik ideyasının bir insandan digərinə ötürülməsinin bariz nümunəsidir.
Əslində, Əbülqasım əl-Gəncinin həyatına yalnız fərdi bioqrafiya çərçivəsində yanaşmaq kifayət deyil. Onun fəaliyyəti Gəncə ilə Səmərqənd arasında yaranan mədəni-intellektual əlaqələrin, Azərbaycan ziyalılarının Türküstanın maarifçilik mühitinə verdiyi töhfələrin və yeni təhsil ideyalarının yayılma tarixinin öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Onun haqqında mövcud məlumatların müxtəlif mənbələrdə pərakəndə şəkildə qorunub saxlanması isə bu şəxsiyyətin irsinin daha geniş araşdırılmasına ehtiyac olduğunu göstərir.
Əbülqasım əl-Gəncinin adı bu gün həmin dövrün mürəkkəb və zəngin maarifçilik mənzərəsinə yeni bir pəncərə açır. Onun Gəncədən başlayaraq Səmərqəndə uzanan həyat yolu yalnız coğrafi bir məsafə deyil, elm, təhsil və maarifçilik ideyalarının müxtəlif mədəniyyətlər arasında necə hərəkət etdiyini göstərən tarixi bir yoldur.
Əl-Gəncinin şagirdi - Seyid Rza Əlizadə
Özbəkistanın İmam Buxari adına Beynəlxalq Elmi-Tədqiqat Mərkəzinin materialında Seyid Rza Əlizadənin bioqrafiyası haqqında məlumat verilir: Əlizadə savadını Əbülqasım əl-Gəncinin yeni üsul məktəbində alıb, daha sonra isə həmin məktəbdə müəllimlik edib.
Eyni məlumat daha geniş şəkildə Səmərqənd cədidçiliyi haqqında monoqrafiyada da təkrarlanır. Orada Əlizadənin ilk maarifçilik fəaliyyətinin "maarifçilik hərəkatı ustadı Əbülqasım əl-Gənci" ilə bağlı olduğu, ondan yeni məktəbin üsul və prinsiplərini öyrəndiyi yazılır.
Əbülqasım Gənci əvvəlcə Çorrah adlı məhəllədə məktəb açır, şagirdləri ətraf kəndlərdən gəlməyə başlayır, sonra yol məsafəsi səbəbindən məktəbi Baqişamol kəndinin Minqtut məhəlləsinə köçürür.
Əbülqasım Gənci - Əlizadənin müəllimi
Üstəlik, Özbəkistanın rəsmi UZA materialı da eyni faktı təsdiqləyir: Əlizadə əvvəlcə Əbülqasım əl-Gəncinin məktəbində oxuyub, sonra həmin məktəbdə müəllim və müdir işləyib. 1906-cı ildə isə Minqtut məhəlləsində özünün "Məktəbi İslamiya"sını açıb, sonra isə Behbudi və Səmərqəndin digər cədidçiləri ilə sıx əməkdaşlıq edib. Burada bir maarifçilik məktəbinin nəsildən-nəslə ötürülməsi görünür.
Əlizadənin sonrakı fəaliyyətinə baxanda bu, daha da maraqlı olur. Beləliklə, Gəncinin pedaqoji fəaliyyəti ilə Səmərqənd cədid mətbuatı arasında sıx əlaqə yaranır. 1913-cü ildə çıxmağa başlayan "Oyina" jurnalının 68 nömrəsinin 1913-1915-ci illərdə nəşr olunduğu, jurnalın fəaliyyətində Seyid Rza Əlizadənin, Hacı Muinin və Fəxrəddin Rəcinin mühüm rol oynadığı Özbəkistanın elmi mənbələrində göstərilir. Hətta Behbudi xaricdə olduğu vaxtlarda Əlizadənin jurnalın məsuliyyətini müvəqqəti öz üzərinə götürdüyü qeyd olunur.
Əlizadənin "Oyina"da konkret yazısı da müəyyənləşib: "Məktəb və mədrəsələr islahatı bizə zəruridir" ("Oyina", 15 noyabr 1913, №3). Özbəkistanın İmam Buxari adına Beynəlxalq Elmi-Tədqiqat Mərkəzi bu məqaləni ayrıca araşdırmada mənbə kimi göstərir.
Bu, çox əhəmiyyətlidir, çünki həmin yazı Əlizadənin təhsil haqqında özünün düşüncələrini öyrənmək üçün ilkin mənbədir.
Maraqlı ipucu: "Risalətül-İttihadiyyə"
Axtarış zamanı başqa bir mühüm məsələ ortaya çıxır. Əbülqasım əl-Gəncinin əsərləri arasında "Risalətül-İttihadiyyə" adlı risalə də göstərilir. Eyni zamanda Mahmudxoca Behbudiy ev-muzeyinin ekspozisiyasında Əbülqasım Axundzadə Gəncinin "Risolai ittihodiya" adlı əsəri saxlanılır.
Mahmudxoca Behbudiy ev-muzeyinin materialında Gəncinin "Risolai ittihodiya" əsəri Behbudi dövründə fəaliyyət göstərən cədidlərin əsərləri arasında göstərilir. Eyni siyahıda Said Vəli, Said Əhməd Siddiqi, Münəvvərqori və Əbdülqadir Şakuri kimi adlar var. Bu, Əbülqasım Gəncinin Səmərqənd cədidçilik mühitindəki yerini daha aydın göstərir.
"Gülzari-həqiqət" Azərbaycanda üzə çıxıb
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Əlyazmalar Fondunun kataloqunda belə bir əsər qeydə alınıb: Şeyx Molla Əbülqasım Gənci Axundzadə - "Gülzari-həqiqət" və kataloqda açıq şəkildə yazılır ki, əsər 1911-ci ildə Səmərqənddə Sulyanov və Qazarov mətbəəsində çap olunub, 32 vərəqdir, nüsxənin sonu naqisdir. Əvvəl qeyd etdiyimiz digər mühüm iz də qalır: "Gülzari-həqiqət" adlı əsər Əbülqasım Gənci Axundzadənin adına bağlanır.
Əgər kitabın özü tapılsa, onun dilini, ön sözünü, çap tarixini, mətbəəsini və müəllifin özünün verdiyi bioqrafik məlumatları müəyyənləşdirmək mümkün olar.
Əbülqasım əl-Gəncinin Səmərqənddən gedişi
Əslində, bir insanın bir şəhərdən ayrılması daha böyük məna daşıyırdı. O, bu qədim şəhərə sadəcə müəllim kimi gəlməmişdi. Özü ilə Gəncənin, Yaxın Şərqin və islam elm dünyasının zəngin bilik ənənələrini gətirmiş, həmin bilikləri yeni təhsil düşüncəsi ilə birləşdirməyə çalışmışdı. Açdığı məktəb onun Səmərqənddəki varlığının canlı izi idi. 1911-ci ildə İraqa qayıdarkən isə arxada yalnız bir məktəb binası deyil, artıq öz yolunu tapmağa başlayan bir maarifçilik ənənəsi qalırdı.
Bəzən tarixdə ən mühüm ayrılıqlar səssiz baş verir, nə təntənəli vida olur, nə də gedən insanın bir gün geri qayıtmayacağı düşünülür. Əbülqasım Gəncinin Səmərqənddən ayrılması da İraqa belə bir səssiz dönüş idi. Lakin zaman keçdikcə məlum olur ki, onun şəhərdə qoyduğu iz özündən daha uzunömürlüdür. Çünki o, burada yalnız dərs keçməyib, həm də müəllim yetişdirib, şagirdlərinə məktəb anlayışının sərhədlərini genişləndirməyi öyrətmişdi.
Bu irsin ən parlaq davamçılarından biri isə Seyid Rza Əlizadə idi. Dünən Gəncinin qarşısında şagird kimi əyləşən Əlizadə sonralar həmin məktəbdə müəllimlik edir və 1906-cı ildə Minqtut məhəlləsində özünün "Maktabi İslamiya" məktəbini açır. Sonrakı illərdə onun maarifçilik, mətbuat və cədidçilik fəaliyyəti daha geniş miqyas alır. Beləliklə, müəllimin Səmərqənddən getməsi ilə onun məktəbində başlayan fikir və təhsil xətti kəsilmir. Əksinə, başqa bir insanın şəxsində yeni mərhələyə qədəm qoyur. Bəlkə də böyük müəllimin ən böyük əsəri yazdığı kitab deyil, yetişdirdiyi insandır.
Əbülqasım əl-Gəncinin Səmərqənddəki fəaliyyətinə bu prizmadan baxanda onun irsi daha aydın görünür. Onun adı bir məktəbin tarixində, şagirdlərinin yaddaşında, Səmərqəndin maarifçilik salnaməsində və bu gün həmin tarixə qayıdan araşdırmaçıların yazılarında yaşayır.
Gəncinin 1911-ci ildə Səmərqənddən ayrılması ilə bir səhifə bağlanır, amma kitab bağlanmır. Onun açdığı səhifəni şagirdləri davam etdirirlər. Səmərqəndin küçələrində, məktəblərində, mətbuatında və ziyalı mühitində həmin maarifçilik nəfəsi başqa səslərlə eşidilməyə başlayır.
İllər keçir, şəhərlər dəyişir, nəsillər bir-birini əvəz edir, məktəblər bağlanır, yeniləri açılır. Əbülqasım əl-Gəncinin özü uzaqlarda qalır, amma bir müəllimin şəhərdən getməsi onun yaratdığı düşüncənin də getməsi demək deyildi. Əksinə, onun ən böyük qələbəsi bəlkə də elə bundan ibarət idi: özü yox idi, amma öyrətdikləri vardı; səsi eşidilmirdi, amma yetişdirdiyi insanlar danışırdı; məktəbinin qapısı bir gün bağlana bilərdi, amma orada öyrənilən elm və maarifçilik düşüncəsi başqa qapılardan içəri daxil olurdu.
Bu gün Əbülqasım əl-Gəncinin həyatına yenidən nəzər salmaq həm də bir tarixi ədaləti bərpa etmək cəhdidir. Çünki tarix yalnız böyük hadisələrdən və məşhur adlardan ibarət deyil. Tarixin görünməyən tərəfini bəzən bir müəllimin taleyi, bir məktəbin həyatı və bir şagirdin sonrakı fəaliyyəti danışır. Əbülqasım əl-Gənci Səmərqənddən getdi, amma onun qoyduğu iz getmədi.
Qulu KƏNGƏRLİ,
Özbəkistanın "Altın qalam" mükafatı laureatı
Səmərqənd
jpeg_1792450028.jpeg)
