Bəzi insanlar torpaq kimidir - səssiz, təmkinli, lakin sonsuz bərəkət mənbəyi. Onlar mövcudluqları ilə ətraflarına həyat nəfəsi, mənəvi dayaq və işıq bəxş edirlər. Belə şəxsiyyətlərin ömrü illərin hesabı ilə deyil, qoyduqları iz, yetişdirdikləri nəsillər və toxunduqları qəlblərlə ölçülür. Akademik Məmmədtağı Cəfərov məhz bu mənəvi ucalığın, vətəndaş təmkininin, elmi və insani kamilliyin parlaq təcəssümü idi.
Onun ömrü bütöv bir elmi məktəbin salnaməsi, zəhmətin və məsuliyyətin təntənəsi kimi tarixə həkk olundu. Məmmədtağı Cəfərov həyatının hər addımında torpağı, elmi və insanı eyni dəyərin ayrılmaz halqaları kimi qəbul edirdi. Onun üçün elm yalnız bilik məcmusu deyil, xalqın sabahına işıq saçan müqəddəs missiya idi. Uzun illər ərzində torpaqşünaslıq, aqrar elmlər və ekologiya sahəsində yüzlərlə tələbəyə bilik verdi, onlarca elmi tədqiqatın istiqamətini müəyyənləşdirdi. Elmi müzakirələrində torpağın dilini insan əməyinin hikməti ilə vəhdətdə şərh edərdi. O, tez-tez deyərdi: "Torpaq da insan kimidir, qayğı və diqqət istəyir. Onu sevənə bərəkətini, etinasız olana isə küskünlüyünü göstərir." Bu fikir akademikin elmi fəlsəfəsinin, həyat baxışının və insan anlayışının əsasını təşkil edirdi.
Əslində, o, təkcə alim deyildi, həm də həyat müəllimi idi. Məmmədtağı müəllim tələbələrə, sadəcə, dərs deməz, onları formalaşdırardı. Hər sözü, hər baxışı, hər səmimi nəsihəti gənclərin yaddaşında ömürlük dərsə çevrilirdi. Onun üçün tələbə gələcəyin daşıyıcısı, xalqın ümid çırağı idi. Bu ümidi doğrultmaq isə müəllim üçün ən böyük məsuliyyət sayılırdı. Tələbələrinin hər uğuruna ürəkdən sevinər, yeni elmi nailiyyətləri şəxsi qələbəsi kimi qəbul edərdi. Çünki o, yaxşı bilirdi ki, əsl alim yalnız öz adını deyil, ardınca gələnlərin yolunu işıqlandıran şəxsdir.
Məmmədtağı müəllim torpağı, sadəcə, elmi obyekt kimi deyil, xalqın varlığı və milli yaddaşı kimi dərk edirdi. Onun üçün torpaq həm həyatın başlanğıcı, həm də gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyət idi. O deyirdi ki, torpaq insanın xarakterinə bənzəyir, kim ona necə yanaşırsa, o da həmin münasibəti qaytarır. Elmi araşdırmalarında bu sevgi və bağlılıq duyğusu aydın şəkildə hiss olunurdu. Məmmədtağı müəllim üçün hər elmi nəticə statistik göstərici olmaqdan daha çox milli sərvətin qorunmasına xidmət edən dəyər idi.
Akademikin həyat yoluna nəzər saldıqca aydın olur ki, bu insanın ömrü yaşadığı illərlə deyil, yaşatdığı mənəvi dəyərlərlə ölçülür. Elə insanlar var ki, onların həyatı kitab kimidir, səhifələrini çevirdikcə elm, əxlaq, vətənpərvərlik, sadəlik və səmimiyyətlə dolu bir mənəvi xəzinə ilə qarşılaşırsan. Akademik Məmmədtağı İbrahim oğlu Cəfərov məhz belə şəxsiyyətlərdən idi. O, ömrünü xalqına, torpağına, elmə və dövlətinə həsr etmiş vətəndaş-alim və həyat müəllimi idi. Onun bütün həyatı yalnız görkəmli bir alimin deyil, bütövlükdə Azərbaycan ziyalısının mənəvi portretidir.
1936-cı ildə İrəvan mahalının Amasiya rayonunun Oxçuoğlu kəndində dünyaya gələn Məmmədtağı Cəfərov sözün əsl mənasında torpaqdan doğulmuş, torpaqla nəfəs almış bir insan idi. "Mən torpaq oğluyam" deyən bu müdrik alim torpağın sirrini, nəfəsini və hikmətini dərindən anlayırdı. Torpaqşünaslıq onun üçün yalnız elm sahəsi deyil, vətən sevgisinin mənəvi ifadəsi idi. Kökü torpaqdan gələn, ömrünü torpağa xidmətə həsr edən alim məhz buna görə insanların qəlbində xüsusi yer tuturdu.
1959-cu ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu (indi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti) fərqlənmə diplomu ilə bitirən alim elmi fəaliyyətinin ilk günlərindən torpaq problemlərinin tədqiqinə başladı. 1964-cü ildə "Azərbaycanın əsas torpaq tiplərində fosfor birləşmələri", 1973-cü ildə isə "Azərbaycan torpaqlarında və əkinçiliyində fosfatlar problemi" mövzularında dissertasiyalar müdafiə edərək əvvəlcə kənd təsərrüfatı elmləri namizədi, sonra doktoru alimlik dərəcəsi aldı. Elmi nailiyyətləri onu 1989-cu ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 2001-ci ildə isə həqiqi üzvü zirvəsinə yüksəltdi. Onun elmi fəaliyyəti yalnız nəzəri tədqiqatlarla deyil, torpağın məhsuldarlığını artıran praktiki nəticələrlə də yadda qaldı. Zaqatala və Xızı rayonlarında torpaq islahatlarının ilkin modellərinin hazırlanması onun elmi uzaqgörənliyinin bariz nümunəsidir.
Məmmədtağı Cəfərov həm də böyük təşkilatçı və pedaqoq idi. İki dəfə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının rektoru təyin olunması onun elmi və təhsil sahəsində qazandığı nüfuzun göstəricisi idi. Milli aqrar təhsil modelinin formalaşmasına rəhbərlik etdi, onlarca gənc alim yetişdirdi. Yazdığı "Torpaqşünaslıq", "Torpaq fondu və ondan səmərəli istifadə" dərslikləri bu gün də aqrar elmin fundamental mənbələri hesab olunur. Tələbələrinə yalnız bilik deyil, dürüstlük, təvazökarlıq və əməyə hörmət kimi ali dəyərləri də aşılardı.
Məmmədtağı Cəfərov elm və ictimai-siyasi fəaliyyət sahələrində də yüksək nüfuz qazanmışdı. Müstəqil Azərbaycanın ilk illərində dövlətçiliyin qorunmasında fəal iştirak etmiş, 1993-cü ilin taleyüklü dövründə Ulu Öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışını dəstəkləyən "91-lər" sırasında yer almışdı. Bu addımı onun dövlətə sədaqətinin və vətəndaş mövqeyinin parlaq ifadəsi idi. Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradıcılarından biri, partiyanın Siyasi Şurasının üzvü və uzun illər Gəncə şəhər təşkilatının sədri kimi fəaliyyət göstərmişdi. Siyasətdə də, elmdə olduğu kimi, prinsipial, təmkinli və məsuliyyətli idi.
Məmmədtağı müəllim azərbaycançılıq ideologiyasının sadiq daşıyıcısı idi. Onun həyat fəlsəfəsində vətənə sevgi, torpağa bağlılıq, elmə inam və insana hörmət əsas yer tuturdu. Universitetdə hər bir əməkdaşa - vəzifəsindən asılı olmayaraq - eyni diqqət və qayğı ilə yanaşması onun yüksək mənəviyyatının göstəricisi idi. 1988-ci il deportasiyaları zamanı köçkün ailələrə göstərdiyi qayğı onun humanizminin ən parlaq nümunələrindən biri oldu. O, etdiyi yaxşılıqları heç vaxt dilə gətirməzdi, lakin hər kəs onu "həyat müəllimi" kimi xatırlayırdı.
Azərbaycanlı alimin elmi fəaliyyəti beynəlxalq miqyasda da yüksək qiymətləndirilmişdir. Bir neçə nüfuzlu beynəlxalq akademiyanın həqiqi üzvü seçilmiş, nüfuzlu mükafat və medallarla təltif olunmuşdur. Yüzlərlə elmi məqalə, dərslik və monoqrafiyanın müəllifi kimi aqrar elmin inkişafına əvəzsiz töhfələr vermişdir. Məmmədtağı Cəfərovun həyatı bir həqiqəti təsdiqlədi: alim olmaq üçün bilik, ziyalı olmaq üçün vicdan, vətəndaş olmaq üçün cəsarət lazımdır. Bu üç dəyər onun şəxsiyyətində vəhdət təşkil edirdi.
Akademik Məmmədtağı Cəfərov ömrünü şərəf və məsuliyyətlə yaşadı, geridə isə işıqlı və əbədi bir iz qoydu. Bu gün onun adı Azərbaycan elminin və ziyalılıq mühitinin mənəvi simvolu kimi çəkilir. Onun həyatı və fəaliyyəti vətənə, elmə və insanlığa sədaqətin canlı nümunəsidir. Məmmədtağı müəllim torpaq kimi bərəkətli, ağac kimi barlı, su kimi saf və şəffaf ömür yaşadı. Əziz xatirəsi minlərlə insanın qəlbində yaşayır və yaşayacaq. Dövlətinə sədaqətli siyasi xadim, zirvələri fəth etmiş alim və sadə, səmimi müəllim kimi torpağa qovuşaraq torpağın yaddaşına həkk olunub.
Ramiz QULİYEV,
kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, professor
