Mətbuat yalnız informasiya vasitəsi deyil, həm də dövrün ictimai fikrini, milli ideyalarını, maarifçilik hərəkatını və cəmiyyətin problemlərini özündə əks etdirən olduqca qiymətli tarixi mənbədir. Bu baxımdan mətbuat tarixinin sistemli şəkildə araşdırılması milli yaddaşın qorunmasına və gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir. Azərbaycan mətbuat tarixinin öyrənilməsi də xalqımızın ictimai-siyasi, mədəni və mənəvi inkişaf yolunun araşdırılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycanın XX əsrin əvvəllərində nəşr olunan mətbu nümunələri tarixi, siyasi və ədəbi məlumatlarla zəngindir. Lakin bu gün ərəb əlifbasını bilməyən oxucular onları oxumaqda çətinlik çəkirlər. Transliterasiya həmin dəyərli mənbələrin daha geniş oxucu kütləsi üçün əlçatan olmasını təmin edir, eyni zamanda tarixi faktların, dil xüsusiyyətlərinin və ictimai fikir tarixinin daha dəqiq öyrənilməsinə şərait yaradır. Odur ki, ərəb qrafikalı mətbuat nümunələrinin transliterasiyası milli-mədəni irsin qorunması və elmi dövriyyəyə daxil edilməsi baxımından mühüm vəzifələrdən biri hesab edilə bilər. Bu mənada Azərbaycan mətbuat tarixində ilk incəsənət, mədəniyyət və ədəbiyyat dərgisi olan "Evraqi-nəfisə"nin materialları əsasında "Evraqi-nəfisə" (araşdırma, tədqiqatlar) kitabının nəşr edilməsi təqdirəlayiqdir.
Kitab Azərbaycan Türk Ocağı İctimai Birliyinin təşəbbüsü ilə hazırlanaraq Mədəniyyət Nazirliyinin qeyri-hökumət təşkilatları üçün elan etdiyi 2025-ci il qrant müsabiqəsi çərçivəsində çap olunub. "Evraqi-nəfisə" "Zərdabi Nəşr" MMC nəşriyyatı tərəfindən 200 nüsxə ilə yüksək poliqrafiyada işıq üzü görüb.
Kitabı ərsəyə gətirən Əməkdar jurnalist, Azərbaycan Türk Ocağı İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Akif Aşırlıdır. "Evraqi-nəfisə" kitabının akademik məsləhətçisi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun şöbə müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor Asif Rüstəmli, rəyçisi Azərbaycan Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid, ərəb qrafikalı mətnlərin transliterasiya redaktoru Bakı Dövlət Universitetinin Æurnalistika fakültəsinin Mətbuat tarixi kafedrasının baş müəllimi Samir Mirzəyevdir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə nəşrə başlayan "Evraqi-nəfisə" dərgisinin cəmi 6 sayı nəşr olunub. Kitabda qeyd olunduğu kimi, ilk sayı 1919-cu ilin martında işıq üzü görən "Evraqi-nəfisə"nin müdir və sahibi-imtiyazı dövrün tanınmış ziyalısı, bəstəkar Zülfüqar bəy Hacıbəyli, baş mühərriri mətbuat aləmində kifayət qədər tanınan Əliabbas Müznib idi.
Professor Asif Rüstəmli kitaba yazdığı "Övraq", yoxsa "Evraq" başlıqlı yazısında dərginin adına aydınlıq gətirib. Onun fikrincə, uzunmüddətli araşdırmalar isbatlayır ki, Azərbaycan ədəbiyyatının klassik nümunələrini ilk (ərəb qrafikalı) mənbələrdən transfoneliterasiya edənlərdən bəziləri söz birləşməsinin məntiqə zidd məna verdiyini nəzərə almadan "Evraq" əvəzinə "övraq" sözündən intensiv istifadə etmişlər: "Nəticədə çox mühüm, klassik nəşrlərdə əsərlərin mənası təhrif olunmuş, fikrin fəlsəfi anlamı, məntiqi dürüstlüyü pozulmuş, müəllif sözünün qayəsinə, orijinallığına xələl dəymişdir. Xüsusilə izafət qəbul edən söz birləşmələrində "Evraq" ("ovraq") yerinə sözün "övraq" şəklində yanlış transfoneliterasiya edildiyinin şahidi oluruq".
Professor A.Rüstəmli onu da diqqətə çatdırıb ki, "Evraqi-nəfisə" adının hər iki komponenti ərəb mənşəli sözdür: "Nəfis - incə, gözəl, zərif anlamını ifadə edir. Evraq - vərəqlər, səhifələr, sənədlər mənasında yuvalanıb. "Evraqi-nəfisə" - incə gözəl, zərif vərəqlər, səhifələr fikrinin məna yükünü özündə əks etdirir". A.Rüstəmli məcmuənin sərlövhəsinin təsadüfi seçilmədiyini vurğulayıb.
"Evraqi-nəfisə"nin müdir və sahibi-imtiyazı Zülfüqar bəy Hacıbəyli ilk nömrəyə yazdığı "Bir neçə söz" adlı baş məqaləsində məcmuənin məqsədini, məramını belə açıqlayıb: "Evraqi-nəfisə" məcmuəsi islam aləminin gərək sabiq və gərəksə hali-həyatda olan ərbabi-hünərinin təracimi-əhvalı və asarından bəhs etməklə bərabər, səhnə və musiqi tərəqqi və təalisinə çalışmağı öhdəsinə götürərək, meydani-intişara qədəm qoyur".
Məcmuənin birinci sayında Ə.Müznib "İdarədən" başlığı ilə yazırdı ki, məsləkimiz ədəbiyyat və "sənayei-nəfisə"mizə xidmət olaraq türk teatr və musiqisindən də lazımınca məlumat verməkdir: "İştə, bununla da ədib, şair və mühərrirlərimizin mənəvi cəhətdən müavinətlərini arzu etməklə bərabər, yazdıqları şeir və məqalələrinə məcmuəmizin səhifəsi açıq olduğunu bildiriyoruz".
Hər bir mətbu orqan öz dövrünün aynasıdır. "Evraqi-nəfisə" dərgisi də öz zəmanəsi haqqında məlumat verərək zəngin təəssürat yarada bilir. Səhifələrində yer verilmiş milli teatr xadimlərinin, görkəmli ədiblərin bioqrafiyaları, onların haqqında verilmiş faktlar, Şərq musiqisi, incəsənəti, türk-müsəlman dünyasının tarixi sənət nümunələri barədə yazılar xüsusi maraq doğurur. Həmin yazılar zəngin məlumat mənbəyi olmaqla yanaşı, əhatə etdiyi problemlərin bu gün də aktual olması baxımından əhəmiyyətlidir.
"Evraqi-nəfisə" kitabında qeyd olunub ki, Azərbaycan milli teatrının bünövrəsini yaradan, onu inkişaf etdirən, ömrünü sənətə həsr edən aktyorların bioqrafiyaları, teatra gəlişləri və oynadıqları rolları, sənətə baxışlarını geniş oxucu kütləsinə çatdırmaq "Evraqi-nəfisə"nin qədirşünaslığından, keçmişə ehtiramından doğurdu: "Məcmuənin 6 sayının hər birində "hali-həyatda olan" teatr və mədəniyyət xadimlərinin tərcümeyi-halları, milli teatr tarixi ilə bağlı faktlar və bu sənətkarların oynadıqları rollardan fotoşəkillər çap olunub. Ömrünün ahıllığını yaşayan aktyorlar özləri "Evraqi-nəfisə" ilə əlaqə yaradır, tərcümeyi-hallarını qələmə alır, oynadıqları obrazlarla bağlı məlumatlar verilirdi".
Kitabda "Evraqi-nəfisə" məcmuəsinin ideya istiqamətləri təhlil edilib, ayrı-ayrı bölmələr, bəzi seçilmiş mətnlərin ərəb əlifbasından latın qrafikasına transliterasiyası, qeyd və şərhlər verilib. Kitabda məcmuənin hər sayına uyğun ərəb-fars sözləri lüğətinin verilməsi də "Evraqi-nəfisə"nin oxunuşunu bu günün oxucusu üçün daha asan edib.
Qeyd edək ki, "Evraqi-nəfisə" (araşdırma, tədqiqatlar) kitabı mədəniyyət və incəsənət tariximizə, öyrənilməsinə maraq göstərən oxucular və ali məktəblərin Jurnalistika fakültəsi tələbələri, magistr və doktorantları üçün gərəkli mənbədir.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan"
jpg_1780766432.jpg)
