Bioloqlar kompüter modelləşdirməsi və virtual təkamül eksperimentləri vasitəsilə sübut ediblər ki, kəpənəklərin qanadlarındakı kontrastlı naxışlar yırtıcılarda optik illüziyalar yaradır. Bu illüziyalar yırtıcıların kəpənəklərin hərəkət istiqamətini və sürətini dəqiq müəyyənləşdirməsinə mane olur.
Böyük Britaniyanın Ekseter Universitetinin elmi əməkdaşı Corc Henkok bildirib ki, alimləri uzun müddətdir kəpənəklərin yalnız kiçik bir hissəsinin zəhərli və ya yeyilməz olmasına baxmayaraq, niyə bu qədər nəzərəçarpan rənglərə sahib olması maraqlandırıb. Onun sözlərinə görə, aparılan təcrübə və hesablamalar göstərib ki, kəpənəklərin qanadlarındakı çoxsaylı naxışlar yırtıcıların hədəfi düzgün müəyyənləşdirməsinə mane olan optik illüziyalar yaradır.
Alimlər uzun illərdir zebr, pələng, kəpənək və digər heyvanların bədən səthindəki müxtəlif zolaq və naxışların hansı funksiyanı yerinə yetirdiyini araşdırırlar. Uzun müddət bir çox tədqiqatçı bu cür naxışların heyvanlara bitki örtüyü ilə qarışaraq yırtıcılardan və ya ovlarından gizlənməyə kömək etdiyini düşünürdü. Lakin bir neçə il əvvəl britaniyalı bioloqlar bunun əsas izah olmadığını göstəriblər.
Bu strukturların funksiyasını müəyyənləşdirmək üçün tədqiqatçılar yüksək sürətli videokameralardan istifadə edərək Avropada yaşayan 400 kəpənək növünün uçuşa qalxmasını və hərəkətini izləyiblər. Daha sonra əldə edilən məlumatlar əsasında kompüter oyunu hazırlayıblar. Oyunda könüllülər quş rolunu oynayaraq kəpənəkləri tutmağa çalışıblar. Tədqiqatçılar, həmçinin yaratdıqları virtual mühitdə kəpənəklərin təkamül prosesini modelləşdiriblər. Eksperimentin əvvəlində müxtəlif rəng və qanad formasına malik 50 mindən çox “həşərat növü” bu virtual mühitdə yerləşdirilib.
Təcrübələr və hesablamalar göstərib ki, bir çox kəpənək növünün qanadları oxşar optik illüziyalar yaradır. Bu effekt rəngli spiral naxışlarla bəzədilmiş “bərbər dirəyi”nin fırlanması zamanı yaranan illüziyaya bənzəyir. Belə halda müşahidəçidə dirək üzərindəki zolaqların əslində hərəkət etdikləri istiqamətdən fərqli olaraq yuxarı və ya aşağı hərəkət etdiyi təəssüratı yaranır. Henkokun sözlərinə görə, kəpənəklərin qanadlarındakı ləkə və zolaqlar yırtıcıların obyektlərin sürətini və hərəkət istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün istifadə etdiyi çoxsaylı yanlış vizual siqnallar yaradır. Bu siqnallar hücum edən canlıların beyninin hərəkətin son mərhələsində düzgün istiqaməti müəyyənləşdirməsinə mane olur və nəticədə quş və ya digər yırtıcılar hədəfi qaçıra bilirlər.
Ülkər XASPOLADOVA,
“Azərbaycan”
