- İcarəyə götürülən torpaqda suvarma sistemi və digər xərcləri kim ödəməlidir, bir torpaq bir neçə nəfərə icarəyə verilə bilərmi və ümumiyyətlə, torpağın təyinatını (məsələn, əkinçilikdən tikintiyə) dəyişmək necə həyata keçirilir?
Bəhram HƏŞİMLİ,
Hacıqabul rayonu
- Sualınız torpaq münasibətlərinə dair üç əsas məsələni əhatə etdiyindən hər birini ayrıca izah etməyi məqsədəuyğun hesab edirik. İlkin olaraq, icarəyə götürülən torpaq sahəsinin suvarma sistemi və digər xərclərinin kim tərəfindən qarşılanması məsələsinə gəlincə, bu hal ilk növbədə tərəflər (icarəyə verən və icarəyə götürən) arasında bağlanmış torpaq sahəsinin icarə müqaviləsi ilə tənzimlənir. Tərəflər bu kimi halları imzaladıqları müqavilədə müəyyən şərtlər kimi müəyyənləşdirə və həyata keçirə bilərlər. Təcrübəyə nəzər yetirsək, adətən, icarə müqaviləsində torpağı yararlı vəziyyətdə təhvil vermək icarəyə verənin, onu qorumaq və cari saxlamaq isə icarəçinin vəzifəsi kimi müəyyən edilir. Odur ki, gələcəkdə bu kimi hallarla üzləşməmək üçün icarə müqaviləsi bağlanan zaman torpağın yararlı vəziyyətə gətirilməsi (suvarma sisteminin quraşdırılması və s.) və müvafiq xərclərin hansı tərəfdən qarşılanması mütləq şəkildə nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 708.1-ci maddəsinə əsasən, icarəyə verən torpağı icarəçiyə müqavilə üzrə istifadəyə yararlı vəziyyətdə verməli və icarə müddəti ərzində onu həmin vəziyyətdə saxlamalıdır, bir şərtlə ki, bu məcəllənin 708.2-ci maddəsinə əsasən bu vəzifə icarəçinin öhdəsinə qoyulmasın.
Həmçinin məcəllənin 708.2-ci maddəsinin tələbinə görə, icarəçi icarəyə götürdüyü torpaqdan onun təsərrüfat təyinatına uyğun lazımi qaydada istifadə etməyə borcludur. O, icarəyə götürdüyü torpaqda olan əşyaların, o cümlədən yaşayış və təsərrüfat binalarının, yolların, arxların, drenaj sistemlərinin və hasarların adi təmirini öz hesabına aparmalıdır.
İkincisi, torpaq sahəsinin bir neçə nəfərə icarəyə verilə bilməsi məsələsinə gəlincə, bəli, bu, mümkündür. Lakin burada icarəyə verilmənin fərqli hüquqi formaları mövcud ola bilər. Belə ki, torpaq sahəsinin bir neçə nəfərə icarəyə verilməsi müştərək formada (birgə icarə) ola bilər ki, burada torpaq sahəsi eyni vaxtda vahid bir müqavilə ilə və ya bir-biri ilə uzlaşdırılmış şəkildə bir neçə şəxsə (məsələn, şərikli təsərrüfat quran iki tərəfdaşa və s.) icarəyə verilə bilər. Bu halda hər bir icarəçinin hüquq və vəzifələri, torpaqdan istifadə sərhədləri icarə müqaviləsində dəqiq göstərilməlidir ki, gələcəkdə tərəflər arasında hər hansı bir anlaşılmazlıq yaranmasın. Həmçinin başqa bir forma da mövcuddur ki, burada icarəçi götürdüyü torpağı (və ya onun bir hissəsini) başqa bir şəxsə icarəyə verə bilər. Lakin bunun üçün mütləq şəkildə mülkiyyətçinin yazılı razılığı tələb olunur. Nəzərə almaq lazımdır ki, mülkiyyətçinin icazəsi olmadan torpağı başqasına ötürmək müqavilənin ləğvini və zərərin ödənilməsini tələb etmək hüququ yaradır.
Mülki Məcəllənin 712.1.1-ci maddəsinə əsasən, icarəyə verənin razılığı olmadan icarəçi torpağı üçüncü şəxslərin istifadəsinə verə bilməz. Məcəllənin 712.2-ci maddəsinə görə, əgər icarəçi icarəyə götürdüyü torpağı hər hansı üçüncü şəxsə ikinci əldən icarəyə verirsə, həmin üçüncü şəxsin istifadə zamanı baş vermiş təqsiri üçün, hətta icarəyə verənin ikinci əldən icarəyə razılıq verdiyi halda da məsuliyyət daşıyır.
Üçüncüsü, torpağın təyinatının dəyişdirilməsi məsələsinə gəlincə, Mülki Məcəllənin 712.3-cü maddəsi ilə icarəçi icarəyə götürdüyü torpağın təyinatını yalnız icarəyə verənin qabaqcadan icazəsini almaqla dəyişdirə bilər. İcarəyə götürülmüş torpaqdan istifadənin əvvəlki növünü dəyişdirmək üçün icarəyə verənin qabaqcadan razılığını almaq yalnız o halda tələb edilir ki, bu dəyişiklik icarə müddətindən sonra istifadə növünə təsir göstərsin. İcarəçi tikinti aparmaq üçün icarəyə verənin qabaqcadan icazəsini almalıdır. İcarəyə verən icazə verməkdən imtina etdikdə icarəçinin müraciəti ilə bu icazə məhkəmənin qərarı ilə əvəz oluna bilər. Bu zaman dəyişiklik torpağın rentabelliyinin qorunması və ya sürəkli yaxşılaşdırılması üçün yararlı olmalı və icarəyə verənin qanuni mənafelərinə zidd olmamalıdır. Əgər icarə müqaviləsi ləğv edilərsə və ya icarə hüquq münasibətlərinə üç ildən də tez xitam verilərsə, bu müddəa tətbiq edilmir. İcazə məhkəmənin müəyyən şərtlərin və ya öhdəliklərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı qərarı ilə əvəz edilə bilər. Məsələn, məhkəmə təminat verilməsi barəsində sərəncam verə bilər, habelə təminatın növünü və həcmini müəyyənləşdirə bilər. Əgər təminatın verilməsi üçün əsas aradan qalxarsa, tərəfin müraciəti ilə məhkəmə təminatın qaytarılması barədə qərar qəbul edə bilər.
Sualı cavablandırdı:
Paşa SƏFƏROV,
Azərbaycan Respublikası Vəkillər Kollegiyasının üzvü
