Yaxın Şərqdə vəziyyət: İslamabad danışıqları ərəfəsində tərəflər bir-birini atəşkəsi pozmaqda ittiham edirlər

İranda müharibəyə son qoymaq üçün danışıqların  bu gün İslamabadda keçirilməsi planlaşdırılır. Lakin ABŞ tərəfindən elan edilən atəşkəs rejiminə cəmi bir neçə  saat qalmış, bu, kifayət qədər şərti görünür: cümə gecəsi İsrail Livana hücumlarını davam edib və Donald Tramp Hörmüz boğazının faktiki olaraq bağlanması səbəbindən İranı müvəqqəti atəşkəsi pozmaqda suçlayıb .

ABŞ prezidenti sosial media platforması Trith Social-da yazıb: "İran Hörmüz boğazından neftin maneəsiz keçməsini təmin etmək üçün son dərəcə zəif iş görür. Bu, əldə etdiyimiz razılaşma ilə ziddiyyət təşkil edir!"

Tramp həmçinin iddia edib ki, onun məlumatına görə, İran tankerlərin Hörmüz boğazından müəyyən ödəniş müqabilində keçməsinə icazə verir və əlavə edib ki, "bunu etməmələri daha yaxşıdır, əgər etsələr, dərhal dayandırmaları daha yaxşıdır!" Başqa bir paylaşımda o, "çox tezliklə İranın köməyi ilə və ya olmadan neftin axmağa başladığını görəcəksiniz" vədini verib, lakin bunun necə baş verəcəyini izah etməyib.

Tehranın Hörmüz boğazında gəmilərin keçidinə icazə verməsi Tramp tərəfindən elan edilən müvəqqəti atəşkəsin ən vacib şərtlərindən biri hesab olunur və ABŞ-lə  İsrailin 28 fevralda İrana qarşı başladığı müharibədə atəşkəsə nail olmaq üçün şərtlər siyahısındakı 10 bənddən biridir.

Trampın açıqlamasından sonra Hörmüz boğazında gəmilərin hərəkəti məhdud şəkildə bərpa edilib. Reuters agentliyinin məlumatına görə, ABŞ atəşkəsindən sonrakı ilk 24 saat ərzində Boğazdan yalnız bir neft tankeri və beş  yük gəmisi keçib.  Yaxın Şərqdə atəşkəs elan edildiyi çərşənbə axşamından bəri ümumilikdə 10 gəmi Hörmüz boğazından keçib. Bu, qlobal neft hasilatının 20 faizinin - gündə təxminən 140 tankerin - keçdiyi regionun ən vacib gəmiçilik arteriyalarından biri üçün olduqca kiçik bir rəqəmdir.

Tehran Hörmüz boğazının blokadasının davam etməsinin səbəbi kimi İsrailin qonşu Livanı - İran tərəfindən dəstəklənən və onun tərəfdarı hesab edilən Hizbullahın hədəflərini - atəşə tutmasını göstərib.

Dünən  səhər İsrail ordusu 10 raket atışı qurğusunu vurduğunu bildirib. Cümə axşamı həmin qurğulardan  İsrailin şimalına raketlər atılıb.  Bundan əlavə, İsrail Müdafiə Qüvvələri Hizbullahın İsrailə raket atdığını və “Times of Israel” qəzetinin məlumatına görə, raketin tutulduğunu bildirib. Reuters qrupuna istinadən verdiyi məlumata görə, Hizbullah şimali Hayfa şəhərindəki İsrail hərbi infrastrukturunu hədəf aldığını iddia edib.

ABŞ-nin atəşkəs elan etməsindən sonra İsrail və Hizbullah arasında zərbələr mübadiləsi daha da güclənib və ilk 24 saat ərzində İsrail müharibənin Livan ərazisinə ən böyük hava zərbələrindən birini endirib, Hizbullahın mövqelərini və obyektlərini hədəf aldığını iddia edib. Livan hakimiyyətinin məlumatına görə, o vaxtdan bəri İsrail hücumlarında 300-dən çox insan ölüb və cümə axşamı ölkədə matəm günü elan edilib.

Cümə günü davam edən tətil mübadiləsi İsrail Baş naziri Binyamin Netanyahunun Livan hakimiyyəti ilə birbaşa danışıqlara başladığını elan etməsi ilə eyni vaxta təsadüf edib. Netanyahu "Livandan birbaşa danışıqlara başlamaq üçün təkrarlanan xahişləri" qeyd edərək əsas diqqətlərinin Hizbullahın tərksilah edilməsi və İsrail ilə Livan arasında dinc münasibətlərin qurulmasına yönələcəyini açıqlayıb.

Öz növbəsində, Donald Tramp İsrailin yaxın günlərdə ölkəyə hücumlarının “intensivliyini azaldacağına" söz verib.

"Mən Bibi (Netanyahu – red.) ilə danışdım və o, daha təmkinli davranacaq. Sadəcə düşünürəm ki, bir az daha təmkinli davranmalıyıq", - deyə Tramp İsrail baş naziri ilə telefon danışığından sonra NBC News-a bildirib.

Livanın yüksək vəzifəli rəsmisi Reuters-ə bildirib ki, Beyrut İsraillə daha geniş danışıqlara yol açmaq üçün son 24 saat ərzində müvəqqəti atəşkəsə nail olmaq istəyib  və onları ABŞ-İran atəşkəsi kimi "ayrı bir kanal, lakin eyni modeldə" xarakterizə edib. Hizbullahın sözçüsü Əli Fəyyad cümə axşamı günü qruplaşmanın İsraillə birbaşa danışıqları rədd etdiyini bildirib.

İsrailli mənbə Reuters-ə bildirib ki, İsrail-Livan danışıqlarının gələn həftə Vaşinqtonda başlaması gözlənilir. Dövlət Departamentinin sözçüsü gələn həftə "davam edən atəşkəs danışıqlarını müzakirə etmək" üçün görüş keçirəcəyini təsdiqləyib.

Lakin, daha geniş kontekstdə İsrailin Livan ərazisini atəşə tutmağa davam etməsi, ABŞ, İsrail və İran arasında potensial atəşkəsin şərtləri ilə bağlı fikir ayrılığının ən bariz nümunəsidir və bunun bu gün İslamabadda keçiriləcək danışıqlarda müzakirə edilməsi planlaşdırılır. 

İsrail və ABŞ atəşkəsin əvvəlcə Livana şamil edilmədiyini israr edib, İran isə İsrailin Beyruta və Livanın digər şəhərlərinə hücumlarına son qoymasını atəşkəsin ən vacib şərti kimi göstərir və İsrail Livana hücumlarını dayandırana qədər Hörmüz boğazını gəmiçilik üçün açmaqdan imtina edir. İran Parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf da Livan və İranın digər müttəfiqlərinin atəşkəs sazişinin bir hissəsi olduğunu bildirib. Münaqişədə vasitəçilik edən Pakistan da bu fikri bölüşür. 

Hər iki tərəfin açıqlamaları da bir durğunluq təəssüratı yaradır: Donald Tramp ABŞ qoşunlarının İran "əsl atəşkəs razılaşması"nı tətbiq edənə qədər bölgəni tərk etməyəcəyini deyir. İran isə cavab olaraq ABŞ "təcavüzünü dayandırana qədər" Hörmüz boğazını açmayacağını bildirir.                                 

Rizvan CƏFƏROV,

“Azərbaycan”