2 Avqust Azərbaycan Kinosu Günüdür
Milli-mənəvi dəyərlərimizdən, tariximizdən, xalqımızın şöhrətinə şöhrət qatan böyük şəxsiyyətlərimizdən bəhs edən filmlərin çəkilməsinin böyük əhəmiyyəti var. Həmin ekran əsərləri həm də keçmişimizə, bu günümüzə və gələcəyimizə ehtiramımızın ifadəsidir.
1973-cü ildə lentə alınan "Nəsimi" belə filmlərdən biridir. Ekran əsəri Azərbaycan xalqının böyük mütəfəkkir şairi, filosofu, hürufi təriqətinin nümayəndəsi İmadəddin Nəsimiyə (1369-1417) həsr olunub. Bu tarixi-bioqrafik film İmadəddin Nəsiminin 600 illik yubileyi münasibətilə çəkilib. Azərbaycan xalqının mədəni həyatında böyük hadisə olan bu yubileyə "Nəsimi" bədii filminin çəkilməsi kinematoqrafçılarımızın dəyərli töhfəsi idi.
Filmin çəkilişindən iki il əvvəl UNESCO-nun qərarı ilə İmadəddin Nəsiminin anadan olmasının 600 illiyi dünya miqyasında geniş qeyd edilmişdi.
"Nəsimi" filminin ekranlaşdırıldığı illər də kino sənətimizin maraqlı dövrünə təsadüf edir. Araşdırıcılar 1960-1970-ci illəri Azərbaycan kinosunun sürətli yüksəliş vaxtları hesab edirlər. Bu dövrdə yalnız kino sənətində deyil, ədəbiyyatda, incəsənətin digər sahələrində də canlanma var idi.
"Nəsimi" filminin çəkildiyi 1970-ci illərdə kinoda tarixi mövzulara diqqət artdı. Həmin illərdə Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal olunan "Yeddi oğul istərəm", "Ulduzlar sönmür", "Axırıncı aşırım", "Nəsimi", "Qatır Məmməd", "Dədə Qorqud", "Babək" filmləri Azərbaycanda müxtəlif dövrlərdə baş vermiş əhəmiyyətli hadisələri və ayrı-ayrı tarixi şəxsiyyətlərimizin həyatını, fəaliyyətini dolğun şəkildə əks etdirirdi.
Haqqında geniş söz açdığımız "Nəsimi" filminin titrində yazılıb: "Bu film orta əsrlərin zülməti içərisində günəş kimi parlayan böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri İmadəddin Nəsiminin mürəkkəb və faciəli taleyindən bəhs edir. XIV əsrin axırı XV əsrin əvvəllərində Azərbaycan xalqı bir tərəfdən yadelli işğalçıların, digər tərəfdən bir-birilə aramsız müharibələr aparan yerli feodallarla irticaçı ruhanilərin zülm və talanlarına məruz qalmışdı. Nəsimi yalnız dövrünün ictimai haqsızlıqlarına qarşı çıxan şair və insan ləyaqətini müdafiə edən humanist filosof olaraq qalmamışdı, onun yaradıcılığında islam qaragüruhu ilə mübarizə aparıb öz dövründə mütərəqqi rol oyanayan, eyni zamanda əsrin məhdud, idealist dünyagörüşü təsirindən tamam azad olmayan hürufilik hərəkatının bir çox ideyaları da öz əksini tapmışdı. Film Nəsimi irsinin bizim üçün daha qiymətli ideyaları, zülmə və istibdada qarşı üsyan motivləri əsasında yaradılmışdır".
Tarixi mövzuda əsər yaratmaq böyük zəhmət və məsuliyyət tələb edir. Bəhs olunan dövrü, şəxsiyyəti, eyni zamanda onun müasirlərini, mühitini dərindən öyrənmək əsas şərtlərdən biridir. Diqqətə çatdıraq ki, "Nəsimi" filminin ssenari müəllifi Xalq yazıçısı İsa Hüseynovdur. Film yazıçının "Məhşər" romanı əsasında çəkilib. Quruluşçu rejissoru Həsən Seyidbəylidir. İstedadlı olduqları qədər də öz işinin peşəkarı olan sənətkarlar - ssenari müəllifi və quruluşçu rejissoru "Nəsimi" filminin uğurlu alınması üçün bütün məsələləri, şərtləri nəzərə alıblar. İlk növbədə filmin müəllifləri elmi, tarixi və etnoqrafik cəhətdən dəqiqliyi saxlamağa səy göstəriblər. Bunun üçün görkəmli nəsimişünaslarla, tarixçilərlə, filoloqlarla, filosoflarla, sənətşünaslarla məsləhətləşiblər ki, tarixi hadisələr, şair İmadəddin Nəsiminin dövrü, onun dili, eləcə də hürufilik baxımından yanlışlıqlara yol verilməsin. M.Quluzadə (Nəsiminin yaradıcılığı üzrə), Z.Quluzadə (fəlsəfə üzrə), T.Musəvi (tarix üzrə), R.Əfəndiyev (etnoqrafiya üzrə), Əli Fəhmi (leksika üzrə) məsləhətçi seçilib. Onlar filmin çəkilişləriboyu da öz məsləhətlərini veriblər.
Ekran əsərinin quruluşçu operatoru Rasim İsmayılov, quruluşçu rəssamları Məmməd Hüseynov və Mais Ağabəyov, bəstəkarı Tofiq Quliyev idi. Geyimləri rəssam Elçin Aslanov hazırlayıb.
Filmdə iştirak edən bütün aktyorlar - istər əsas, istərsə də epizodik rolların ifaçıları üzərlərinə düşən işin öhdəsindən layiqincə gəldilər. Bunun ən böyük səbəbi, şübhəsiz ki, düzgün aktyor seçimi ilə bağlıdır. Rejissor Həsən Seyidbəyli "Nəsimi" kimi bir filmin baş qəhrəmanını oynamaq üçün hələ çoxlarının tanımadığı bir gənc aktyoru seçdi. 1948-ci il avqustun 8-də Ağsu rayonunda dünyaya gələn, 1965-ci ildə Ağsuda orta məktəbi, 1969-cu ildə isə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunu bitirən Rasim Balayev o vaxta qədər "Ulduzlar sönmür" filmində kiçik bir rolda çəkilmişdi. "Nəsimi" filmi barədə söz-söhbət getdiyi, ilk hazırlıq işləri görüldüyü vaxtlarda gənc aktyor bədbinliyə qapılmışdı. Sonralar Rasim Balayev danışırdı: "Təxminən 1972-ci il idi. Xəstəxanada yatırdım. Stress, əsəb məni əldən salmışdı, depressiyada idim. Özümü çox pis hiss edirdim. İkinci rejissor xəstəxanaya gəldi. Oxumaq üçün ssenarini mənə verdi, "oxu" dedi və getdi. Mən heç oxumadım, çünki inanmırdım ki, doğrudan da, filmə çəkmək istəyirlər. Həm də xəstəliyimdən dolayı inanmırdım ki, yenidən düzələrəm... Növbəti dəfə gələndə oxumasam da yalandan dedim oxudum. Çox gəldilər-getdilər, əl çəkmədilər. Nəhayət, xəstəxanadan çıxdım, məni məşqə dəvət etdilər. İki ay məşqdən sonra kinoya çəkilmək üçün təsdiq olundum. Sonradan rəhmətlik Həsən Seyidbəyli dedi ki, məni televiziyada şeir deyəndə görüb, İsa Hüseynovla birlikdə bəyəniblər. Üz cizgilərim onların çox xoşuna gəlsə də, bir aktyor kimi nəyə qadir olduğumu bilməyiblər. İki aylıq məşq də bundan ötrü idi ki, tam qərara gəlsinlər".
Beləliklə, filmin baş qəhrəmanını - Nəsimisini canlandırmaq gənc aktyor Rasim Balayevə həvalə olundu. "Nəsimi" Rasim Balayevin kino sahəsində ilk böyük işi oldu. Bundan sonra o, "Babək" filmində Babək, "Dədə Qorqud"da Beyrək və daha neçə-neçə uğurlu rolları ilə Azərbaycan kino sənətimizi zənginləşdirdi.
Filmin Fatiməsini isə aktrisa Xalidə Quliyeva (Xalidə Qasımova kimi) canlandırdı. O, bu filmə çəkiləndə hələ tələbə idi. Həsən Seyidbəyli Xalidə Quliyevanı Tofiq Tağızadənin "Qızıl qaz" filmindən bəyənmişdi.
"Nəsimi" filminə çəkilən digər aktyorlar - Yusif Vəliyev Əmir Teymuru, İsmayıl Osmanlı Fəzlullah Nəimini, Məmmədrza Şeyxzamanov Şeyx Əzəmi, Səməndər Rzayev Şirvanşah I İbrahimi, Kamal Xudaverdiyev Yusifi, Almaz Əsgərova Şəmsi, Tofiq Mirzəyev Dövlət bəyi, Muxtar Maniyev Miranşahı, Əbdül Mahmudov dərvişi ilə ekran əsərini mükəmməlləşdirdilər.
"Kodak" kinolentinə çəkilən ilk Azərbaycan filmi - "Nəsimi" əsasən Qobustanda, Naxçıvanda - Əlincə qalasında, Suraxanıdakı Atəşgah kompleksində, İraqda - Hələb şəhərində (dəyirmanın fırlanması kadrı), Ramana qalasında, Özbəkistanın Urgenç vilayətinin Xivə şəhərində ekranlaşdırıldı. Rasim Balayev deyib: "Nəsimi" yeganə tarixi filmdir ki, orada heç bir dekorasiyadan istifadə edilməyib. Çəkiliş aparılan bütün məkanlar tam təbiidir".
1974-cü ildə "Nəsimi" filmi Bakıda keçirilən VII Ümumittifaq kinofestivalında tarixi mövzuda ən yaxşı filmə görə mükafat aldı. Ən yaxşı kişi rolunun ifasına görə aktyor Rasim Balayevə II mükafat verildi.
"Nəsimi" filminin yaradıcı heyəti əlli bir il bundan qabaq əsrləri adlayıb Azərbaycan xalqının istedadlı, yenilməz övladlarından olan İmadəddin Nəsimini sənətin qüdrəti ilə bu günümüzə gətirdilər.
Azərbaycan xalqı hər dövrdə istedadlı və qəhrəman övladlar yetirib. XXI əsrin ikinci onilliyində baş verən hadisələr - 2016-ci ilin Aprel döyüşləri, 2020-ci ilin Vətən müharibəsi, 2023-cü ilin lokal xarakterli antiterror əməliyyatları bunu bir daha təsdiq etdi. Azərbaycanın tarixinə cəsur, şücaətli övladlarının yazdıqları yeni salnamələrin filmlərimizdə təcəssümünü tapacağına inanırıq.
Zöhrə FƏRƏCOVA,
"Azərbaycan"
