Böyük alimlərin həyatını yalnız bioqrafiya tarixləri ilə anlatmaq çətindir. Onların yaşadığı illər, tutduğu vəzifələr, aldığı mükafatlar bir insanın fəaliyyətini müəyyən qədər təsvir edir, ancaq onun düşüncə dünyasını tam açmır. Akademik Azad Xəlil oğlu Mirzəcanzadə də belə şəxsiyyətlərdən idi. O, mürəkkəb fiziki prosesləri riyazi dillə izah edən, nəzəri biliklə istehsalat təcrübəsi arasında möhkəm əlaqə quran, eyni zamanda müəllimliyi elmi yaradıcılığın ayrılmaz hissəsi sayan alim kimi tanındı.
Azərbaycanın neft tarixi təkcə quyuların qazılması və sənaye müəssisələrinin qurulması tarixi deyil. Bu tarix həm də insan düşüncəsinin təbiətin mürəkkəb qanunlarına nüfuz etməsi, müşahidəni hesaba, təcrübəni nəzəriyyəyə çevirməsi ilə bağlıdır. Mirzəcanzadənin fəaliyyətinə bu mənzərədən baxanda onun Azərbaycan elminin inkişafındakı yerini daha aydın görmək olur. O, neft yatağını yalnız sərvət mənbəyi kimi deyil, çoxsaylı fiziki amillərin qarşılıqlı təsirdə olduğu mürəkkəb sistem kimi araşdırırdı.
1928-ci ildə Bakıda dünyaya göz açan gələcək akademikin gəncliyi sürətli sənayeləşmə və ağır müharibə illərinə təsadüf etdi. O dövrdə neft mühəndisliyi ölkənin ən çətin, eyni zamanda böyük intellektual hazırlıq tələb edən sahələrindən idi. Mirzəcanzadə 1944-1949-cu illərdə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun neft-mədən fakültəsində təhsil aldı və dağ mühəndisi ixtisasına yiyələndi. Təhsil aldığı sahənin praktik mahiyyəti onun sonrakı elmi axtarışlarının istiqamətinə də təsir göstərdi.
Gənc tədqiqatçı elmi fəaliyyətinin başlanğıcından hesablamaya, hadisənin mahiyyətini açan modelə və nəticənin təcrübə ilə yoxlanılmasına xüsusi maraq göstərdi. Bu xüsusiyyətlər sonralar onun elmi məktəbinin də başlıca cizgilərinə çevrildi. Sual verməyi bacarmaq, mövcud izahla kifayətlənməmək və mürəkkəb məsələni sadələşdirmədən anlaşıqlı hala gətirmək onun elmi metodunun mahiyyətini təşkil edirdi.
Mirzəcanzadə haqqında danışarkən onun elmə münasibətini də xatırlamaq lazımdır. Elm onun üçün hazır cavablar toplusu deyildi; elmi nəticə yalnız ardıcıl şübhə, yoxlama və düşüncə nəticəsində yaranırdı. Bu mövqe həm laboratoriyada, həm də auditoriyada eyni dərəcədə qiymətli idi. Onun həyat yolunda elmin nəzəri tərəfi ilə insanın intellektual tərbiyəsi bir-birindən ayrılmırdı.
Azad Mirzəcanzadənin elmə gəlişi qeyri-adi sürətlə baş verdi. O, 1951-ci ildə texnika elmləri üzrə namizədlik, 1957-ci ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etdi. 1959-cu ildə professor elmi adını aldı, 1962-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1968-ci ildə isə həqiqi üzvü seçildi. Bu tarixlər gənc alimin qabiliyyətini göstərir, lakin onun nüfuzunun əsas səbəbi təqdim etdiyi elmi ideyaların məzmununda idi.
O, 1948-ci ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Neft İnstitutunda və Neft Ekspedisiyasında müxtəlif vəzifələrdə çalışaraq laboratoriya işini, tədqiqatın təşkilini və mədən şəraitində alınan nəticələrin şərhini yaxından öyrəndi. Sonrakı illərdə neftçıxarma üzrə elmi-tədqiqat qurumlarında və mexanika laboratoriyalarında fəaliyyət göstərdi. Müxtəlif institutlardakı işi ona eyni problemin həm nəzəri, həm texnoloji, həm də təşkilati tərəfini görmək imkanı yaratdı.
1960-cı illərdən Mirzəcanzadənin fəaliyyəti daha geniş elmi mühitlə əlaqələndi. SSRİ Elmlər Akademiyasının Mexanika Problemləri İnstitutunda və neft sənayesi ilə birgə laboratoriyalarda apardığı işlər Bakı elmi məktəbinin ideyalarının başqa elmi mərkəzlərlə mübadiləsinə şərait yaratdı. Sonralar neft-qaz dinamikası üzrə laboratoriyalara rəhbərlik etməsi tək bir problemin həllindən daha böyük vəzifə idi: nəzəriyyə, eksperiment və sənaye təcrübəsini bir tədqiqat proqramında birləşdirmək.
Bu yolun diqqət çəkən cəhəti alimin praktik mühəndislikdən uzaqlaşmadan fundamental elmə yönəlməsidir. O, konkret mədən məsələsini həll edərkən daha ümumi qanunu axtarırdı. Belə bir axtarış elmi nəticəni bir texnoloji şəraitin hüdudlarından çıxarır, ona yeni tətbiq sahələri qazandırırdı.
Mirzəcanzadənin mühüm tədqiqat istiqamətlərindən biri qeyri-Nyuton mayelərinin və özlü-plastik sistemlərin hərəkəti idi. Adi təsəvvürdə maye axını sadə görünür: təzyiq fərqi yaranır, maye hərəkət edir. Əslində isə, bəzi neftlər, emulsiyalar və qazma məhlulları axın zamanı mürəkkəb davranış göstərir. Onların özlülüyü deformasiya sürətindən asılı dəyişə və hərəkətin başlanması üçün müəyyən gərginlik həddi tələb oluna bilər. Klassik sadələşdirilmiş yanaşmalar belə halları həmişə düzgün təsvir etmir. Alimin bu sahədəki işləri neft çıxarılmasının mühəndislik əsaslarını daha dəqiq başa düşməyə kömək etdi.
Reologiya, yəni materialların axma və deformasiya xüsusiyyətlərini öyrənən elm onun tədqiqatlarında mühüm yer tuturdu. Bu istiqamət yalnız nəzəri maraq daşımırdı. Qazma zamanı məhlulun quyudakı davranışı, ağır neftin hərəkəti, neftin laydan çıxarılması prosesində baş verən dəyişikliklər birbaşa istehsalat təhlükəsizliyinə və iqtisadi nəticəyə təsir göstərirdi. Riyazi model gerçək şəraitə nə qədər yaxın olarsa, texniki qərarın əsaslandırılması da bir o qədər etibarlı olur.
Mirzəcanzadənin elmi düşüncəsində ayrıca düsturu tətbiq etməkdən daha vacib bir məsələ vardı: həmin düsturun hansı şərtlərdə doğru olduğunu anlamaq. Məsələn, ideal maye üçün çıxarılan nəticəni mürəkkəb tərkibli neftə olduğu kimi köçürmək ciddi xəta yarada bilər. Deməli, tədqiqatçı əvvəlcə maddənin xassələrini müəyyən etməli, sonra uyğun fiziki modeli seçməli və yalnız bundan sonra hesablama aparmalıdır.
Bu yanaşmanın elmi dəyəri onun ümumiliyindədir. Yeni texnologiyalar ortaya çıxdıqda belə, mayenin xassəsini ölçmək, qanunauyğunluğu müəyyənləşdirmək, model qurmaq və nəticəni yoxlamaq prinsipləri dəyişmir. Mirzəcanzadənin tədqiqatları neft sənayesini məhz belə ardıcıl elmi düşüncəyə söykəməyin nümunəsi idi.
Mirzəcanzadənin tədqiqatlarının bir hissəsi qaz-kondensat yataqlarının işlənməsi, neft hasilatında qeyri-stasionar proseslər və mürəkkəb hidrodinamik hadisələrlə bağlı idi. Qaz-kondensat sistemində təzyiq azaldıqca maye fazanın ayrılması kimi proseslər baş verə bilər. Belə dəyişikliklər hasilata təsir göstərdiyindən yatağın davranışını anlamaq üçün həm termodinamik, həm də hidrodinamik yanaşmalar lazımdır. Alimin adı ilə bağlı elmi istiqamətlərin genişliyi bu qarşılıqlı əlaqələri araşdırmaq istəyindən doğurdu.
Texnoloji qərarın elmi əsaslandırılması həm də müxtəlif ssenariləri müqayisə etməyə imkan verir. Bir rejimin üstünlüyü yalnız ilkin nəticə ilə deyil, zaman ərzində sistemin necə dəyişməsi ilə ölçülməlidir. Bunun üçün eksperiment, statistik məlumat və riyazi modellər birlikdə istifadə olunur. Mirzəcanzadə istehsalat proseslərini təsadüfi dəyişikliklər yığını kimi qəbul etmirdi; qanunauyğunluqların tapılacağına və hesablamalarla izah ediləcəyinə inanırdı.
Bu baxış bu gün də aktualdır. Rəqəmsal modelləşdirmə və verilənlərin təhlili mühəndisin əlində yeni vasitələr yaradıb. Ancaq kompüterin verdiyi nəticənin etibarlılığı hələ də ilkin fiziki fərziyyənin doğruluğundan asılıdır. Mirzəcanzadənin elmi irsində qiymətli olan məhz bu metodoloji dərsdir: dəqiq hesablamanın əsasında düzgün qoyulmuş sual dayanmalıdır.
Fundamental elmlə tətbiqi tədqiqat arasında bəzən süni sərhəd çəkilir. Guya biri yalnız abstrakt qanunlarla, digəri isə gündəlik texniki məsələlərlə məşğuldur. Mirzəcanzadənin fəaliyyəti bu bölgünün nə qədər şərti olduğunu göstərirdi. O, təcrübədən çıxan sualı nəzəri təhlilə aparır, nəzəri nəticəni yenidən texnoloji şəraitdə yoxlamağa çalışırdı. Beləliklə, elmi bilik qapalı sxemə deyil, davamlı düzəliş prosesinə çevrilirdi.
Alimin tədqiqatlarında hidrodinamika, mexanika, riyazi modelləşdirmə və eksperimentin planlaşdırılması bir-birinə bağlanırdı. Mürəkkəb istehsalat problemi qarşısında təkcə daha çox ölçmə aparmaq kifayət etmir; hansı parametrlərin ölçülməli olduğunu da seçmək lazımdır. Riyazi eksperiment metodlarının tətbiqi dəyişənlər arasındakı əlaqələri üzə çıxarmağa, lazımsız sınaqların sayını azaltmağa və nəticələrin izahını yaxşılaşdırmağa imkan verirdi.
Elmin gücü bəzən gözə görünən qurğuda, bəzən də həmin qurğunun işləməsini mümkün edən düzgün izahda təzahür edir. Sənayedə tətbiq olunan qərarın arxasında uzun illərin araşdırması, uğursuz təcrübələr, yenidən işlənmiş fərziyyələr dayana bilər. Mirzəcanzadənin fəaliyyəti elmi əməyin bu çox zaman görünməyən tərəfini xatırladır. Mühəndislik qərarını etibarlı edən yalnız təcrübəli mütəxəssisin intuisiyası deyil, nəticənin hansı səbəbdən alındığını açıqlayan bilikdir.
Onun təxminən 500 elmi əsər və 50-dən çox ixtira ilə bağlı geniş irsi nəzəri marağının istehsalat məsələləri ilə sıx bağlı olduğunu göstərir. Bununla belə, elmi fəaliyyətin səviyyəsini sırf nəşrlərin sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı. Mirzəcanzadənin daha dərin töhfəsi ayrı-ayrı məsələlərə tətbiq edilə bilən tədqiqat üsulları formalaşdırmasında idi.
Mirzəcanzadə üçün müəllimlik elmi işdən ayrılmış əlavə məşğuliyyət deyildi. Onun pedaqoji fəaliyyəti hələ gənclik illərində başlamışdı. Sonralar Azərbaycan Dövlət Universitetində nəzəri mexanikadan dərs dedi, 1959-cu ildən isə neft təhsili sahəsində uzunmüddətli kafedra rəhbərliyini davam etdirdi. Elmi araşdırmanın incəliklərini tələbəyə başa salmaq onun peşə həyatının mühüm hissəsinə çevrildi.
Yaxşı müəllim informasiyanı yadda saxlatmaqla kifayətlənmir, tələbəyə həmin informasiyanın nə üçün lazım olduğunu göstərir. Xüsusilə mühəndis hazırlığında bu fərq həlledicidir. Tələbə bir tənliyi əzbərləyə bilər, amma onun hansı fərziyyələrlə əldə olunduğunu bilmirsə, real məsələ ilə qarşılaşanda çətinlik çəkəcək. Mirzəcanzadənin elmi-metodiki mövqeyini səciyyələndirən cəhətlərdən biri düşünmə mədəniyyətini yetişdirməyə çalışması idi.
Onun rəhbərliyi altında çoxsaylı alimlər yetişmişdir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının bioqrafik məlumatlarında 250-dən çox fəlsəfə doktoru səviyyəli tədqiqatçının və 100 elmlər doktorunun hazırlanması qeyd edilir. Bu rəqəmlər yalnız bir pedaqoqun məhsuldarlığını göstərmir; eyni zamanda müəyyən tədqiqat ənənəsinin müxtəlif elmi müəssisələrə yayılmasını ifadə edir. Müəllimin təsiri məhz yetirmələri müstəqil elmi yol tutduqda davam edir.
Elmi məktəb yaratmaq üçün bacarıqlı tələbələri ətrafına toplamaq hələ kifayət deyil. Müxtəlif xarakterli insanların bir-birindən öyrənə bildiyi mühit qurmaq, gənc tədqiqatçıya səhv etmək və səhvini düzəltmək imkanı vermək, düşüncənin səviyyəsini yüksək saxlamaq lazımdır. Belə bir mühitdə müəllimin şəxsiyyəti, onun sual vermə tərzi, elmi vicdana münasibəti yazılı proqram qədər təsirli olur.
Mirzəcanzadənin orta məktəblərdə dəqiq elmlərin tədrisinə marağı onun təhsilə baxışının universitet sərhədləri ilə məhdudlaşmadığını göstərirdi. Riyazi düşüncə birdən-birə ali məktəbdə formalaşmır. Onun təməli daha əvvəl, məktəblinin hər nəticə üçün əsas axtarmağa başladığı illərdə qoyulur. Alimin pedaqoji fəaliyyətinin davamlı dəyəri elə bu düşüncə vərdişinə verdiyi əhəmiyyətdədir.
Azad Mirzəcanzadə elmi laboratoriyadan kənarda da ölkənin intellektual həyatında məsuliyyət daşıdı. 1992-2001-ci illərdə Azərbaycan Ali Attestasiya Komissiyasına, 1993-2001-ci illərdə isə Dövlət Elm və Texnika Komitəsinə rəhbərlik etdi. Bu vəzifələrdə fəaliyyət elmi nəticənin qiymətləndirilməsi, yüksəkixtisaslı kadr hazırlığı və elmi potensialın qorunması kimi mürəkkəb məsələlərlə bağlı idi. Tədqiqatçı üçün belə işlər yeni məsuliyyət müstəvisi açır: yalnız öz araşdırmasının deyil, bütövlükdə elmi mühitin taleyi haqqında düşünmək tələb olunur.
Elmi ictimaiyyətin etimadı ilə dövlət idarəçiliyinin tələbləri həmişə asan uzlaşmır. Akademik nüfuz dərin biliyə əsaslanırsa, idarəçilik konkret qərar, meyar və prosedur tələb edir. Elm təşkilatçısının qarşısında duran vəzifə yaradıcı tədqiqatın sərbəstliyini qoruyarkən onun keyfiyyətinə cavabdehlik yaratmaqdır. Mirzəcanzadənin müxtəlif elmi strukturlara rəhbərliyi onun fərdi tədqiqatdan daha geniş institutlaşma prosesində iştirakını göstərir.
Görkəmli alimin fəaliyyəti dövlət səviyyəsində də qiymətləndirilmişdi. O, Azərbaycan Dövlət mükafatlarına layiq görülmüş, elmi nailiyyətlərinə görə müxtəlif mükafatlar almış, 1998-ci ildə "İstiqlal" ordeni ilə təltif edilmişdi. Bu təltiflər ictimai ehtiramın ifadəsidir. Lakin alimin həyatı üçün daha səciyyəvi göstərici onun tədqiqatlarının elmi dövriyyədə qalması və yetişdirdiyi mütəxəssislərin fəaliyyətini davam etdirməsidir.
Böyük alim haqqında danışanda onu qüsursuz və mübahisəsiz simvola çevirmək asandır. Halbuki elmin təbiəti mübahisə, yenidən baxış və düzəliş tələb edir. Mirzəcanzadənin irsinə ehtiram onun hər yanaşmasını dəyişməz həqiqət kimi təqdim etməkdə deyil, yaratdığı ideyaları öyrənməkdə, onların tətbiq sərhədlərini müəyyənləşdirməkdə və yeni biliklərlə zənginləşdirməkdədir. Əsl elmi ehtiram davam edən müzakirədir.
O, 2006-cı ilin iyulunda Bakıda vəfat etdi. Geridə nəşrlər, ixtiralar və yetişdirdiyi alimlərdən ibarət geniş irs qaldı. Bu irsin ayrı-ayrı hissələri müxtəlif nəsillərin tədqiqatlarında yaşamağa davam edir.
Azad Mirzəcanzadənin həyatına bütöv baxanda üç məqam xüsusilə seçilir: mühəndislik məsələlərini fundamental elmi problem kimi qoymaq bacarığı, nəticəni yoxlayan tədqiqat mədəniyyəti və bilik ötürməyə məsuliyyətli münasibət. Bunlar ayrı-ayrı keyfiyyətlər kimi görünsə də, əslində, bir dünyagörüşünün hissələridir. Nəzəriyyənin dəyərini təcrübədə axtaran alim tədrisdə də hazır cavabdan çox düşüncə yoluna əhəmiyyət verir.
Bu gün elmi hesablama vasitələri Mirzəcanzadənin ilk tədqiqat illəri ilə müqayisəolunmaz dərəcədə inkişaf edib. Böyük verilənlər bazaları, mürəkkəb simulyasiyalar və avtomatlaşdırılmış ölçmə sistemləri əvvəllər aylarla aparılan hesablamaları qısa müddətdə yerinə yetirə bilir. Ancaq texnologiyanın sürəti elmi sualın düzgün qoyulması zərurətini azaltmır. Əksinə, böyük həcmdə nəticə alan tədqiqatçı üçün hansı məlumatın mənalı olduğunu ayırd etmək daha vacib olur. Mirzəcanzadənin metodoloji təcrübəsi buna görə müasir təhsil üçün də əhəmiyyətlidir.
Onun irsinin mühüm hissəsi neft-qaz mühəndisliyi ilə bağlı olsa da, verdiyi intellektual dərs daha genişdir. Hər bir tətbiqi sahə bəzən tez nəticə vəd edən sadə üsula meyil göstərir. Alimin işi isə xatırladır ki, davamlı nəticə üçün hadisənin quruluşunu, onu doğuran səbəbləri və modelin məhdudiyyətlərini bilmək lazımdır. Elmin məsuliyyəti yalnız nəticə çıxarmaq deyil, nəticənin etibarlılıq sərhədini də göstərməkdir.
Mirzəcanzadənin kitabları, elmi məqalələri və onun haqqında yazılmış tədqiqatlar yeni nəslin alimlə tanışlığı üçün imkan yaradır. Bu mənbələri yalnız xatirə xarakterli material kimi oxumaq kifayət deyil. Onları elm tarixinin sənədləri, elmi problemlərin necə qoyulduğunu və hansı üsullarla həll edildiyini göstərən mətnlər kimi araşdırmaq daha məhsuldardır. Belə yanaşma alimin adını mərasim nitqlərindən çıxarıb canlı elmi müzakirəyə qaytarır.
Azad Mirzəcanzadənin həyatının əsas mənası onun çətin suallardan yayınmamasında idi. Bir laboratoriyada başlanan axtarışın böyük elmi məktəbə çevrilməsi təsadüfən baş vermir. Bunun üçün uzunmüddətli zəhmət, intellektual cəsarət və bilik qarşısında məsuliyyət lazımdır. O, məhz bu xüsusiyyətlərlə Azərbaycan elm tarixində yer tutdu: təkcə öz dövrünün problemlərini araşdıran alim kimi deyil, həm də sonrakı nəsillərə düşünməyi öyrədən müəllim kimi.
Azad QURBANOV,
BDU-nun İnformatika kafedrasının baş müəllimi, dosent
31 - Copyjpg_1794009722.jpg)
314444444 - Copyjpg_1793831795.jpg)
