İnsanın orqanizmi yaşlandıqca bir çox orqan kimi beyin də "yorulur". Amma digər orqanlarımız kimi beyin də düzgün yanaşma ilə uzun illər gənc qala bilər. Onu tənbəlliyə, laqeydliyə və monotonluğa təslim etməsək...
Beyin də əzələ kimidir - işlədikcə möhkəmlənir. Onun yaşı təqvimlə ölçülmür. Hər gün eyni düşüncələri təkrarlamaq, eyni yollar, eyni insanlar, eyni söhbətlər beyni sanki yuxuya verir. Halbuki gündəlik kiçik yeniliklər - fərqli bir kitab oxumaq, yad dildə bir neçə söz öyrənmək, yeni bir hobbiyə başlamaq beyin üçün əsl "idman"dır.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, insan orqanizmi 40 yaşından sonra da yeni sinir əlaqələri, neyron bağlantılar yarada bilər. Yəni beynin öyrənmə potensialı heç vaxt bitmir, sadəcə onu çalışdırmaq lazımdır. Zəka yalnız genlərlə bağlı deyil, həyat tərzi ilə də sıx əlaqəlidir. Daimi stres, yuxusuzluq, oturaq həyat tərzi və balanssız qidalanma beynin ən böyük düşmənləridir. Xüsusilə şəkər və yağla zəngin qidalar beyin hüceyrələrinin fəaliyyətini zəiflədir.
Təbiətdə vaxt keçirmək, sosial əlaqələri qorumaq və ətrafdakılara müsbət münasibətlər qurmaq beyni aktiv saxlayır. Çünki insan beyninin ən böyük qidası ünsiyyətdir. Elm sübut edib ki, sevinc, maraq, təşəkkür hissi və pozitiv emosiyalar beynin sağ yarımkürəsindəki fəaliyyətləri gücləndirir. Əksinə, mənfi emosiyalar və tənqid dolu düşüncələr beyin enerjisini tükəndirir.
Alimlərin sözlərinə görə, beyni gənc saxlamağın əsas yolları daim yeni məlumatlar öyrənmək, kitab oxumaq, əl işləri, musiqi və ya rəsm kimi yaradıcılıq fəaliyyətləri ilə məşğul olmaq, fiziki aktivlik (xüsusilə gəzinti və üzgüçülük), sağlam yuxu (gecə ən azı 7 saat), sosial əlaqələri qorumaq və tənhalıqdan uzaq durmaq, mineral və vitaminlərlə zəngin məhsullarla qidalanmaqdır.
Beynimizin 60 faizi yağlardan ibarətdir. Bu miqdarın yarısını omeqa-3 yağları təşkil edir. Doymamış yağ turşuları insan orqanizmində istehsal olunmur, onu yalnız qida yoluyla almaq mümkündür. Bütün balıq növləri, xüsusən yağlı dəniz balıqları yüksək miqdarda doymamış yağ turşuları ehtiva edirlər.
Polifenol, omeqa-9 və doymamış yağ turşusu qaynağı olan zeytun yağı da beyni qüvvətləndirən məhsullardandır. Onun antioksidant və antiinflamatuar təsiri Altsheymer xəstəliyinə tutulma riskini azaldır, tərkibindəki E vitamini isə beyin hüceyrələrini və beyni zərərli xarici təsirlərdən qoruyur. Müxtəlif vitamin və liflərlə zəngin yumurta, avakoda, gül kələmi, brokkoli, balqabaq toxumu, paxlalı bitkilər və tam taxıllı məhsullar da faydalı məhsullar silsiləsindəndir.
Beyni gənc saxlayan ən vacib amillərdən biri yuxudur. Çünki beyin yuxu zamanı istirahət etmir, gün boyu toplanmış informasiyaları çeşidləyir, lazımsızları silir, vacibləri yaddaşa ötürür. Alimlər bildirirlər ki, yuxu zamanı beyin hüceyrələri arasında maye axını artır, nəticədə Altsheymerə səbəb olan zərərli maddələri orqanizmdən təmizlənir. Deməli, yuxusuzluq sadəcə yorğunluq deyil, həm də beynin vaxtından əvvəl qocalmasıdır.
Yetkinlər üçün 7-8 saat, uşaqlar üçün isə 9-10 saat ideal yuxu müddəti hesab olunur. Yuxudan əvvəl televizor, kompüter və smarton ekranından uzaqlaşmaq, otağı sərin və qaranlıq saxlamaq dərin yuxuya keçidi asanlaşdırır. Təəssüf ki, müasir dövrdə bu qaydalara çox az insan əməl edir. Nəticədə yuxusuzluq və beyin yorğunluğu yeni "səssiz epidemiya"ya çevrilir.
Nevroloqların sözlərinə görə, gec yatmaq qısa müddətdə zərərsiz görünsə də, uzun vədədə beyin üçün ciddi risklər yaradır. Xüsusilə 34 yaşdan yuxarı fərdlər üçün gec yatmaq ilk vaxtlar sadəcə yorğunluğa səbəb olsa da, tədricən unutqanlıq, diqqət dağınıqlığı, qərar vermə bacarığı, hətta Altsheymer kimi ciddi sağlamlıq problemlərinə yol açır.
Yuxu zamanı beyin öyrənilən məlumatları nizamlayır, yaddaşda saxlayır və duyğuları tarazlaşdırır. Gec yatanlarda bu proses yarımçıq qalır. Üstəlik, erkən yatmamaq kortizol (stres hormonu) səviyyəsini artırır. Kortizolun uzun müddət yüksək qalması nəticəsində ürək-damar sağlamlığı pisləşir, immunitet sistemi zəifləyir, beyin kiçilir və yaddaş mərkəzi olan hipokampus zədələnir.
Nizamsız yuxu həm də orqanizmdə iltihabı artırır. O, yalnız oynaqları deyil, beyin damarlarını və neyronları da zədələyir. Nəticədə zehni yavaşlama və sürətli qocalma baş verir.
İnsanın bioloji ritmi gecə yatmaq, gündüzlər isə aktiv olmaq üzərində qurulub. Gecə ekran işığına məruz qalmaq isə melatonin hormonu ifrazını azaldır. Melatonin isə təkcə yuxuya getməyə kömək etmir, həm də beynin qocalmasını ləngidir, antioksidant və antikanserogen təsiri ilə beyin hüceyrələrini iltihabdan qoruyur, mənfi xolesterini azaldır, enerji mübadiləsində rol oynayır. Melatonin azaldıqca bədəndə insulin müqaviməti artır, piylənmə və metabolik pozğunluqlar yaranır. Bu, xüsusilə gecə növbəsində işləyənlər və texnoloji asılılıq yaşayanlar üçün risklidir.
Erkən yatmaq beynimizin gəncliyini uzun illər qoruya bilər. Bioloji vaxtın sabit qalması üçün hər gün eyni vaxtda yatmaq, yatmazdan 1-2 saat əvvəl ekrandan uzaq durmaq, melatonin qaranlıqda artdığı üçün qaranlıq və sərin otaqda yatmaq, beynin təmizlənməsi və yaddaşın güclənməsi üçün 7-8 saat yuxu almaq vacibdir. İnsanlar bəzən yuxunu qaydaya salmaq üçün həblərdən istifadə edirlər. Bu isə yalnız "saxta yuxu" yaradır. Bunun əvəzində sakitləşdirici bitki çayları və sakit musiqi tövsiyə olunur. Unutmamaq lazımdır ki, beyin yaşlandıqda deyil, fəaliyyətsiz qaldıqda qocalır.
Ülkər XASPOLADOVA,
"Azərbaycan"
