Məlum faktdır ki, iki ölkə arasında sülh sazişinin imzalanması üçün Azərbaycanın rəsmi İrəvan qarşısında qoyduğu əsas tələblərdən biri Ermənistanın konstitusiya və normativ hüquqi aktlarına dəyişikliklərin edilməsidir. Bu, həm də Cənubi Qafqazda sabitliyi və iqtisadi dirçəlişi reallaşdıra bilən əsas amillərdən biridir.
Görünən odur ki, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Azərbaycanın tələb və təkliflərini əməli işdə reallığa çevirmək istəyi ölkəsində revanşist qüvvələrin ciddi müqavimətilə qarşılaşır. Ermənistan ədliyyə naziri Srbuhi Qalyanın rəhbərliyi altında keçirilən Konstitusiya İslahatları Şurasının son iclası da bunu nümayiş etdirdi. Rəsmi açıqlamalarda iclasda prokurorluq və istintaq orqanları ilə bağlı müddəaların müzakirə aparıldığı bildirilsə də, əsas məsələ olan Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad mövzusu açıq saxlanıldı. S.Qalyanın "mart ayına qədər yeni mətn hazır olacaq" deməsi bu baxımdan gözlənilməz olmadı. Ermənistan siyasətində bu tip "vaxt göstəriciləri"nin icra mexanizminə çevrilmədiyi artıq dəfələrlə müşahidə edilib. N.Paşinyan da daha öncə konstitusiya ilə bağlı əsas addımların yalnız seçkilərdən sonra atılacağını deməklə prosesin bilavasitə daxili siyasi risklərlə bağlı olduğunu etiraf etmişdi.
Ekspertlərin fikrincə, ölkəmizə qarşı ərazi iddialarının əks olunduğu sənədlərin, o cümlədən əsas qanunun mövcudluğu şəraitində sülh sazişinin imzalanması davamlı sülhə gətirib çıxarmayacaq. Yəqin ki, Ermənistanda məlum qüvvələrin prosesi maksimum uzatmağa və hansısa məqamda fürsətdən yararlanmağa çalışmasının məqsədi də budur. Xatırladaq ki, Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsində Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi ilə bağlı müddəa yer alıb, Ermənistan Konstitusiyasında isə bu müddəaya istinad olunub. Azərbaycan isə haqlı olaraq bu istinaddan narazıdır və onu özünün ərazi bütovlüyünə iddia kimi qəbul edir, Ermənistanla arasında sülh bağlanmasına maneə kimi görür.
Ümumiyyətlə, Ermənistanda konstitusiya ilə bağlı anormal mövqe var. Hakimiyyət maksimum vaxt udmağa, tələblərdən yayınmağa çalışır, illərlə Ermənistanı pis günə qoyan müxalifət isə daha radikal mövqedən çıxış edir. Hətta bəzən absurdcasına Azərbaycanın da öz konstitusiyasını dəyişdirməsini təklif etməkdən çəkinmir. İddia olunur ki, 1991-ci ilin 18 oktyabrında qəbul edilmiş Konstitusiya aktında 1918-20-ci il cümhuriyyətinin varisi olduğumuzu rəsmiləşdirməyimiz Ermənistana qarşı ərazi iddiasıdır.
Bu iddiaçılar sırasında N.Paşinyan üçün başlıca maneələrdən biri də İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra kilsənin eks-prezidentlər - Robert Koçaryan və Serj Sarkisyanın təmsil olunduğu müxalifəti açıq şəkildə dəstəkləməsidir. Keçmiş rejimlərdən qalma II Qaregin isə bu maneənin ön sırasındadır. Amma Sarkisyan-Koçaryan tandemi kilsəni də siyasi proseslərə cəlb edərək ölkədəki xaosu dərinləşdirməyə cəhd göstərsələr də, istədiklərinə nail ola bilmirlər. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, xaricdəki ermənilər arasında da Eçmiadzin rəhbərliyinə münasibət birmənalı deyil. Onların sırasında "kilsə və onun lideri Ermənistanda dövlət içində dövlət kimidir", - deyib. II Qaregini tənqid edənlər az deyil. Ona görə də Eçmiadzində rəhbərliyin dəyişəcəyi və kilsədə islahat aparılacağı istisna edilmir.
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin baş mütəxəssisi Tural İsmayılov mətbuata açıqlamasında bildirib ki, Müstəqillik Bəyannaməsində Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi ilə bağlı açıq müddəanın yer alması və konstitusiyada bu sənədə istinadın qalması rəsmi Bakının əsas narazılıq nöqtəsidir: "Azərbaycan bu istinadı açıq ərazi iddiası kimi qiymətləndirir və haqlı olaraq sülh müqaviləsinin imzalanmasına hüquqi maneə sayır. Prezident İlham Əliyevin "konstitusiya dəyişməzsə, sülhün mənası olmayacaq" mövqeyi də məhz bu hüquqi məntiqə söykənir. Burada söhbət təkcə siyasi etimaddan yox, gələcəkdə mümkün revizionizmin hüquqi əsasının ləğvindən gedir. İrəvan isə bu məsələni uzun müddətdir həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq platformalara fərqli rakurslardan təqdim etməyə çalışır. Paşinyanın "Müstəqillik Bəyannaməsi konstitusiyaya tam daxil edilməyib" açıqlaması hüquqi manipulyasiya təsiri bağışlayır. Çünki istinadın özü artıq siyasi və hüquqi məna daşıyır. İstər tam, istər qismən olsun, bu sənədə bağlılıq faktı ərazi iddialarını legitimləşdirmə riski yaradır. Azərbaycan tərəfi də məhz bu riskin aradan qaldırılmasını tələb edir".
Ermənistan rəhbərliyi isə vaxt udmaqla geosiyasi proseslərin gedişatının dəyişəcəyinə ümid edir və İrəvan maksimum manevr etməyə çalışır. Lakin görünən odur ki, Ermənistanın bu kimi manevr imkanları getdikcə daralır. Regionda yeni kommunikasiyaların açılması, Zəngəzur dəhlizi (TRIPP) ilə bağlı müzakirələr, Türkiyə - Azərbaycan tandeminin güclənməsi Ermənistanın strateji passivliyini daha da dərinləşdirir. Bu şəraitdə konstitusiya problemi sadəcə hüquqi sənəd dəyişikliyi yox, Ermənistanın gələcək geosiyasi mövqeyinin də müəyyənedicisinə çevrilir.
Ermənistan cəmiyyətində də artıq bu uzatma siyasətinə qarşı səssiz narazılıq formalaşır. Xüsusilə gənc nəsil regional təcridin iqtisadi nəticələrini daha aydın hiss edir. Onlar açıq sərhədlər, investisiya mühiti və normal qonşuluq münasibətləri istəyir.
Rəhman SALMANLI,
"Azərbaycan"
jpg_1775127571.jpg)
